بررسي چالش‌ ها و ارائه راه‌ كار براي بهبود اثربخشي نظام پيش ‌بيني منابع در نظام بودجه‌ ريزي دولتي ايران

هدف: در مديريت و اداره بخش عمومي، بودجه نقش مهمي ايفا مي‌كند و يكي از اجزاي مهم آن، پيش‌بيني منابع است. در بودجه‌ريزي دولتي، يكي از وظايف بسيار حياتي و اغلب بسيار دشوار، پيش‌بيني منابع است. اين امر حياتي است؛ زيرا پارامترهايي را تعيين مي‌كند كه بودجه مبتني بر آن است. دشوار است؛ چون بسياري از متغيرهاي بيروني مي‌توانند بر نتايج منابع تأثير بگذارند و پيش‌بيني را تغيير بدهند. اگر درآمدها كم برآورد شود، دولت ممكن است در طول سال مالي، خدمات ارزشمندي را ارائه ندهد و مازاد بودجه غيرمنتظره‌اي در پايان سال ايجاد شود. اگر پيش‌بيني منابع بيش از حد تخمين زده شود، ممكن است باعث شود كه اعتبارات خدمات مهم قطع و دولت با كسري بودجه مواجه شود و تعادل بودجه بر هم بخورد. هدف از اين پژوهش، بررسي چالش‌ها و مشكلات نظام پيش‌بيني منابع در نظام بودجه‌ريزي دولتي ايران است. در نهايت، به‌علت فاصله بين بودجه مصوب و بودجه عملكرد، تلاش بر اين است كه با ارائه راه‌كارهايي، به بهبود نظام پيش‌بيني منابع در نظام بودجه‌ريزي دولتي ايران كمك شود. روش: در اين پژوهش از رويكرد كيفي استفاده شده است. در اين پژوهش با تعداد ۱۴ نفر از متخصصان بودجه‌ريزي در سازمان برنامه و بودجه، به‌صورت نمونه‌گيري گلوله برفي مصاحبه نيمه‌ساختاريافته انجام شد. اين جامعه آماري، به‌دليل برخورداري از دانش، تجربه و شناخت كافي از موضوع، داشتن كار عملي در اين حوزه و همچنين، اشراف كامل به مشكلات و راه‌كارهاي موجود، انتخاب شد. داده‌هاي حاصل از مصاحبه با تحليل تم كدگذاري و تجزيه‌وتحليل شد و سنجش اعتبار پژوهش، از طريق معيار لينكلن و گوبا انجام گرفت. يافته‌ها: با مصاحبه و تحليل انجام شده، تعداد ۲۸ تم فرعي، در قالب ۲ تم اصلي، شامل موانع و مشكلات پيش‌بيني منابع و ارائه راه‌كار براي بهبود پيش‌بيني منابع شناسايي شد. نتيجه‌گيري: يافته‌ها نشان داد كه چالش‌ها و مشكلات موجود در پيش‌بيني منابع عبارت‌اند از: تقابل علم و عمل، عدم تبديل سرمايه به سرمايه، گسترش فضاي رانت‌جويي در دستگاه‌هاي حاكميتي، بي‌اعتمادي مردم به دولت، اثرگذاري شرايط خارجي و داخلي روي منابع دولت، مشكلات سيستم نظارتي، تهيه و تنظيم گزارش‌هاي خلاف واقع توسط كارشناسان براي تخصيص بودجه، ارقام واهي در بودجه، عدم وجود برنامه و مديريت واحد در كشور، نبود چارچوب رسيدگي به نحوه وصول منابع، استفاده‌نكردن از روش‌هاي نوين در پيش‌بيني منابع، اتكاي شديد درآمدهاي دولت به درآمدهاي نفتي، آفت‌زدگي سياسي و سياست‌زدگي بودجه، چالش دولت‌ها با دخالت مجلس در لايحه بودجه و فرار از شفافيت و پاسخ‌گويي. همچنين براي اثربخشي در پيش‌بيني منابع، راه‌كارهايي وجود دارد كه عبارت‌اند از: سياست‌زدايي بودجه، ايجاد مديريت واحد روي درآمدهاي دولت، اصلاح و يكپارچه‌سازي نظام مالياتي، ارتقاي نظام بودجه‌ريزي با پياده‌سازي واقعي بودجه‌ريزي مبتني بر عملكرد، تقويت شفافيت مالي اَعمال دولت، كاهش وابستگي مستقيم به نفت، استفاده از دارايي‌هاي سرمايه‌اي دولت در جهت سرمايه‌گذاري مجدد، ايجاد اهداف و برنامه مشخص در بودجه‌ريزي، امنيت سرمايه‌گذاري از طريق ثبات متغيرهاي اقتصادي، افزايش دقت و استفاده از روش‌هاي به‌روز در پيش‌بيني منابع، اعتمادسازي بين دولت و ملت از طريق شفافيت در عمل و استفاده از كارشناساني كه حكم ابزار فني در بودجه‌ريزي دارند.