عرفان و اخباري‌گري در انديشۀ ميرزا محمد اخباري (م. ۱۲۳۲هـ.ق) پژوهشي در روابط جريان‌هاي اجتهادي، اخباري و صوفي در نيمۀ نخست سدۀ سيزدهم

ميرزا محمد اخباري، يكي از علماي اخباري است كه به‌واسطۀ آثار متعددش در انتقاد تند عليه مجتهدان شناخته شده‌است. در پژوهش حاضر، سويۀ كمتر شناخته شدۀ انديشه و آثار ميرزا محمد اخباري، كه شامل گرايش‌هاي عرفاني اوست، بررسي گرديده و تأثير بافت فكري زمانه، كه دوران ستيز سه گفتمان اجتهادي، صوفيانه و اخباري در دهه‌هاي نخست سدۀ سيزدهم قمري بود، بر بُعد عرفاني انديشۀ او واكاوي شده‌است. پرسش‌هاي پژوهش حاضر چنين‌اند: ارتباط ميرزا محمد اخباري با تصوف و عرفان در آثار و زندگي‌ وي چه نمودهايي داشته‌است؟ تا چه اندازه‌اي از اخباري‌گري تأثير پذيرفته‌است؟ نتايج تحقيق حاكي از آن است كه مواضع ميرزا محمد اخباري دربارۀ عرفان و تصوف، از ادبيات تندش در برابر مجتهدان تأثير پذيرفته‌است. ميرزا محمد اخباري با استفاده از دوگانۀ عرفان/تصوف، از عرفان دفاع و از تصوف انتقاد مي‌كند. او رساله‌هايي در حكمت عرفاني نگاشته و با برخي از صوفيه در ارتباط بوده‌است. ميرزا محمّد، متصوفه را به مجتهدان و عارفان را به اخباريان تشبيه كرده و صوفي و مجتهد را به جهت بدعت‌گزاري و وابستگي به اهل سنت مشابه هم فرض كرده‌است. در عين حال، او با توسعه دامنۀ مصاديق عارف و دفاع از شخصيت‌هاي صوفي، كه مورد نكوهش علما بوده‌اند، عملاً در جدال مجتهدان و صوفيه، جانب صوفيه را گرفته‌است.