تجلّي در كتاب العروه سمناني و ارتباط آن با آراي ابن عربي و عقايد اشعري

يكي از مباحث مطرح در جهان‌بيني عرفاني، بحث تجلي و ظهور حق تعالي در جهان است. شيخ علاءالدوله سمناني، يكي از عرفاي برجسته قرن هشتم هجري است كه ايدۀ تجلي در مهم‌ترين كتابش، العروه، جايگاه ويژه‌اي دارد. در اين جستار به ‌شيوۀ توصيفي-تحليلي و با بيان انواع تجلي و اصطلاحات و تمثيل‌هاي خاص آن نزد ابن‌عربي كوشيده‌ايم تا به استناد شواهدي از العروه نشان دهيم كه سمناني انواع تجلي و اصطلاحات مربوط به آن را از ابن‌عربي ‌وام گرفته‌است. اين پژوهش، معلوم مي‌دارد كه منبع اصلي سخنان علاءالدوله در باب تجلي، افكار ابن‌عربي است و از اين‌رو بايد ديدگاه رايج را دربارۀ رابطۀ علاءالدوله با ابن‌عربي تصحيح كرد. شيخ سمناني با وجود مخالفت مشهورش با ابن‌عربي در مسأله وحدت وجود، در انديشۀ تجلي به‌ راه او رفته‌است. در عين حال، ايدۀ تجلي در كتاب العروه، متأثر از عقايد اشعري و در ارتباط وثيق با آموزه‌هاي مربوط به علم و ارادۀ الهي تشريح شده‌است؛ نكته‌اي كه توجه به آن، برخي از ادعاها دربارۀ شيعه بودن سمناني را به چالش مي‌كشد.