كم‌گوي و گزيده‌گوي چون دُرّ(شگردهاي فشرده‌سازي معنا در مخزن‌الاسرار نظامي)

فشرده‌سازي معنا يكي از تمهيدات هنري آثار ادبي است. در بلاغت سنتي بخشي از فشرده‌سازي در مقوله ايجاز مطرح شده و در دسته‌هايي چون ايجاز حذف و قصر قرار گرفته، اما شگردهاي فشرده‌سازي بسيار گسترده‌تر و متنوع‌تر از آن است و استخراج و دسته‌بندي و بررسي آن از منظرها و شگردهاي مختلف، نظر به اهميت آن در بلاغت، ضرورت دارد. هدف اين مقاله نشان‌دادن وجوه مختلف فشرده‌سازي در شعر با تأكيد بر منظومه مخزن‌الاسرار نظامي است. اين پژوهش با روش توصيفي- تحليلي انجام گرفته است و با توجه به وجوه ايجاز و بررسي ابياتي كه معني منتقل‌شده در آن گسترده‌تر و بيشتر از الفاظ است، مصاديق فشرده‌سازي استخراج و بررسي شد. كوتاهي وزن و تأكيد بر جاي‌دادن انديشه‌هاي بلند در قالب يك بيت موجب شده نمودهاي مختلفي از فشرده‌سازي در اين اثر شكل گيرد. در اين مقاله اين شگردها در دو دسته دستوري و بلاغي بررسي شده است. در دسته نخست مواردي چون ايجاز حذف و تركيب‌سازي و تعدد افعال، و در حوزه دوم تمهيدات بلاغي‌ فشرده‌ساز چون تزاحم تصاوير و استعارات چند لايه‌اي، ايهام، تلميح، متناقض‌نمايي و اقتباس از شيوه‌هاي ايجاد اين شگرد بلاغي در اين اثر محسوب مي‌شود. نظر به تأكيد شاعران سنتي بر محور افقي شعر، توجه نظامي نيز فشرده‌سازي در اين محور بوده است.