تبيين بينامتني معماري مجتمع‌هاي تجاري معاصر در ايران (سال‌هاي 1360 تا 1400 شمسي)

مجتمع‌هاي تجاري در دهه اخير رشد و گسترش چشمگيري در كشور ايران داشته‌اند و به دلايل متعدد، نظير مقياس بزرگ و طيف وسيع بازديدكنندگانشان، از اهميت بالايي برخوردارند. همان‌طور كه تعامل و تقابل‌هايي ميان مباحث جهاني‌شدن و منطقه‌گرايي وجود دارد، برخي ديدگاه‌ها در زمينه‌ نقد طراحي مجتمع‌هاي تجاري، به دليل پيشرفت‌هاي فناوري و شرايط ناشي از جهاني شدن، اين مراكز را به صورت عناصر مشابه و تكرار شونده در دنيا و مروج مصرف‌گرايي برمي‌شمارند. در حالي كه برخي ديگر از ديدگاه‌ها، به دلايلي نظير راهبردهاي برندسازي و رشد اقتصادي مجتمع‌هاي تجاري، بر هويت منحصر به فرد و وابسته به بستر و زمينه‌ اين مراكز تاكيد دارند. هدف از اين پژوهش، تبيين بينامتني معماري مجتمع‌هاي تجاري، به صورت خوانش ارتباط ميان آثار معماري اين حوزه با آثار هم‌عصر يا پيشين آن در ايران و غرب است. همچنين اين پژوهش در پي آن است، انواع و ابعاد كاربرد بينامتنيت در معماري مجتمع‌هاي تجاري معاصر را دريابد. روش‌شناسي پژوهش حاضر بر اساس مدل پياز پژوهش ساندرز، در پارادايم شناخت‌شناسي تفسيرگرا، از نوع كيفي و با رهيافت تحليل محتوايي است و همچنين به لحاظ نوع نتايج، تبييني است. گردآوري اطلاعات به صورت اسنادي- كتابخانه‌اي و بازديد ميداني انجام شده و روش تجزيه و تحليل داده‌ها، توصيفي و تحليل استنتاجي است. نمونه‌هاي مورد بررسي در اين پژوهش، به صورت گزينشي از مجتمع‌هاي تجاري معاصر در كشور ايران است. نتايج اين پژوهش نشان مي‌دهد در خوانش بينامتني آثار معماري، تداوم و پيوستگي متون با يكديگر و تاثيرات تعامل و تقابل‌هاي جهاني‌سازي و منطقه‌گرايي مشهود مي‌شود. مراتب بينامتني را مي‎توان به اقسام «قوي/ ضعيف» و «صريح/ ضمني» و بيش‌متنيت «تقليد/ تغيير» طبقه‌بندي كرد. همچنين عواملي نظير رشد و گسترش فناوري، تبادلات فرهنگي و تكنولوژي و قدرت و تجربه طراح در ايده‌پردازي بر بينامتنيت آثار معماري مجتمع‌هاي تجاري موثر هستند. به علاوه نتايج نشان مي‌دهد، كاربرد بينامتنيت در فرم معماري مجتمع‌هاي تجاري در ايران كه با تمسك به روش تحليل خود آثار به دست آمده، به صورت بازنمايي‌هاي تاريخي، جغرافيايي و فرهنگي و يا تقليد و اقتباس از آثار معماران مطرح غربي است. همچنين از ديدگاه نشانه‌شناسي، با در نظر گرفتن مجتمع‌هاي تجاري و مال‌ها به مثابه فضاهاي شهري كنترل‌شده، مي‌توان رشد تكه‌چيني‌هايي از فضاهاي وانموده كه بازتوليدي از فضاهاي ديگر و نمودي از كاربرد بينامتنيت است را در اين مراكز مشاهده كرد.