شناسايي رابطه محرميت با تغييرات سازمان فضايي خانه‌هاي بيرجند در دوره انتقال

از آنجا كه خانواده نظامي است بر پايه روابط دروني و بيروني، خانه سازمان فضايي ويژه‌اي را مي‌طلبد كه در آن تفكيك فضاهاي عمومي و خصوصي و نوع رابطه آنها با يكديگر اهميت مي‌يابد. از اين‌رو اصل محرميت به زيبايي در چگونگي سازماندهي فضايي و نحوه قرارگيري عملكردها، نمايان شده است. تحولات سياسي، اجتماعي و اقتصادي در دوره انتقال سبب تغييرات گسترده در شيوه زندگي و به تبع آن تحول و دگرگوني در سازمان فضايي بناهاي مختلف؛ از جمله خانه‌ها گرديد. هدف اصلي تحقيق حاضر، شناخت تأثير تغييرات كالبدي سازمان فضايي، در دوره انتقال (اواخر قاجار و دوره پهلوي اول) بر ميزان محرميت خانه‌ها در شهر بيرجند است. بر اين اساس، پژوهشگران در پي پاسخگويي به اين پرسش هستند كه: تغييرات كالبدي سازمان فضايي خانه‌ها چه بوده است و اين تغييرات، چه اثراتي را بر ميزان محرميت خانه‌هاي بيرجند در دوره انتقال داشته است؟ پژوهش حاضر با رويكردي اثبات‌گرايانه، از روش‌هاي تاريخي و توصيفي تحليلي در جهت رسيدن به هدف، بهره گرفته است. جمع‌آوري داده‌ها مطابق با دو شيوه اسنادي و ميداني است. جامعه آماري مشتمل بر خانه‌هايي است كه متعلق به دوره مورد نظر هستند و ثبت ملي شده باشند؛ نه باب از اين خانه‌ها متعلق به دوره قاجار؛ هشت باب قاجار- پهلوي و هشت باب خانه ديگر متعلق به دوره پهلوي است. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه در طي دوران انتقال، ميانگين مساحت توده هر خانه از 360 مترمربع به 223 مترمربع كاهش يافته است و تمايل به قرارگيري توده در سه و يا دو طرف فضا نمود بيشتري يافته است. سلسله مراتب حركتي نيز حذف فيلترها و واسطه‌هايي همانند هشتي و دالان و ايوان را نشان مي‌دهد. نتايج مؤيد آن است كه تغييرات در مؤلفه‌ها و عناصري همانند: نسبت توده و فضا، نظم توده و فضا، سلسله مراتب حركتي، ورودي، هشتي، حياط و فيلترها، طي بازه زماني دوره انتقال، در كالبد معماري خانه‌هاي بيرجند، سبب شده است محرميت كه سابقه‌اي چندهزار ساله در معماري ايران داشته است؛ كمرنگ شود. همچنين مقايسه نتايج پژوهش حاضر با ديگر پژوهش‌ها، نشان مي‌دهد كه تغييرات در شهر بيرجند نسبت به شهرهايي مانند مشهد، تهران و اصفهان كمتر و آرام‌تر بوده است؛ اين امر مي‌تواند ناشي از تأثيرات مذهبي و دور بودن بيرجند از تحولات فرهنگي و سبك زندگي در ديگر شهرهاي بزرگ آن دوره، ازجمله مركز استان باشد.