بررسي و پايش زماني شاخص GRI بر نوسانات سطح آب زيرزميني (مطالعه موردي: دشت زنجان)

زمينه و هدف: با توجه به وقوع دوره هاي خشكسالي و افزايش بهره برداري از آبخوان، گسترش كشاورزي و افزايش برداشت آب هاي زيرزميني، تراز سطح آب زيرزميني در دشت زنجان كاهش يافته است كه اين امر بر پايين رفتن تراز سطح آب زيرزميني و كاهش راندمان چاه ها گرديده است. هدف از اين پژوهش بررسي و پهنه بندي مكاني-زماني عمق، تراز و تغييرات سطح آب زيرزميني دشت زنجان، برآورد روند افت و تغييرات سالانه آب زيرزميني و پايش زماني خشكسالي (GRI) منابع آب زيرزميني دشت زنجان بر اساس هيدروگراف معرف مي باشد.روش پژوهش: به منظور انجام اين پژوهش، آمار 69 حلقه چاه مشاهده اي در طي 3 دوره زماني (87-80، 92-87 و 97-92) مورد بررسي قرار گرفت. در ابتدا داده هاي آماري جمع آوري و پس از ورود داده ها به سيستم اطلاعات جغرافيايي (GIS) با روش درون يابي، نقشه هاي خطوط هم عمق، هم تراز و پهنه بندي تغييرات افت سطح آب زيرزميني تهيه گرديد. آبنمود معرف آبخوان به منظور بررسي تغييرات درازمدت و نوسـانات سطح آب زيرزميني و نيز تشخيص دوره هـاي افزايش و كاهش سـطح آب، در طول دوره آماري براي دشت زنجان تهيه شده است. تغييرات درازمدت و نوسـانات سطح آب زيرزميني نيز در محيط نرم افزاري Excel ترسيم شدند. پديده خشكسالي در درازمدت موجب كاهش منابع آب، از طريق خشكيدگي جريان هاي سطحي و زيرزميني مي گردد. بدين منظور از شاخص خشكسالي GRI جهت پايش زماني خشكسالي منابع آب زيرزميني دشت زنجان استفاده شده است.يافته ها: نتايج به دست آمده از نقشه هاي پهنه بندي افت، نشان داد در دوره زماني اول (1387-1380) در بخش هاي شمال غربي به اندازه 5/14 متر، در دوره زماني دوم (1392-1387) در بخش جنوبي و شرقي دشت به اندازه 4/9 متر و بيشترين افت سطح آب زيرزميني در دوره زماني سوم (1392-1397) در بخش شمالي دشت به اندازه 4/12 متر بوده است. هيدروگراف هاي تراز آب زيرزميني نشان مي دهند كه در طول مدت زمان 20 سال، افت سطح آب در دشت زنجان 9/12 متر مي باشد كه به طور متوسط هر سال 65/0 متر سطح آب افت كرده است اين در واقع نشان دهنده منفي بودن تغييرات سطح آب زيرزميني در منطقه مورد مطالعه است. نتايج حاصل از تغييرات حجم مخزن دشت زنجان نشان داد كل كسري حجم مخزن معادل 8/705 ميليون مترمكعب مي باشد همچنين پايش زماني خشكسالي منابع آب زيرزميني دشت زنجان با شاخص GRI در طول بازه بيست ساله روندي بسيار نزولي به سمت خشكسالي دارد.نتايج: آب زيرزميني منبع اصلي تأمين نيازهاي كشاورزي بخصوص در مناطق خشك و نيمه خشك محسوب مي شود؛ بنابراين داشتن يك كشاورزي پايدار نيازمند مديريت و برنامه ريزي دقيق در مورد نحوه استفاده از اين منابع است كه اين خود مستلزم داشتن شناخت كافي در مورد تغييرات مكاني سطح آب زيرزميني در يك دوره زماني مشخص است. در تحقيق حاضر، بررسي نوسانات سطح آب زيرزميني خصوصا در پيزومترهاي بخش هاي شمالي و كناري دشت زنجان نشان داد كه اين فاجعه آبي (افت حدود 13 متري سطح ايستابي) عمدتا در اثر مديريت نامناسب منابع آبي و افزايش صدور مجوز حفر چاه هاي عميق و نيمه عميق با رشد 61 درصدي در دو دهه گذشته بوده است . بيلان منفي دشت به حدي شديد است كه حتي بارش هاي مناسب چند سال اخير نيز نتوانسته است از روند افت تراز سفره آب زيرزميني ممانعت كند. توصيه مي گردد جهت جلوگيري از ادامه روند كاهش حجم مخزن دشت زنجان، بهره برداي و برداشت ها از چاه ها مديريت و كنترل و از هرگونه اضافه برداشت از سفره جلوگيري گردد همچنين از طريق اجرا و توسعه طرح هاي آبخوان داري جهت تامين كمبود منابع آب و تغذيه دشت استفاده شود.