سند شناسي مكتوبات صدراعظم هاي قاجار (حكم، تعليقه ، نوشته)

هدف: هدف پژوهش حاضر، معرفي اسناد تاريخي دوره قاجار، به نام حكم و تعليقۀ صدور، و تبيين اهميت اين نوع سند ديواني در شناخت و فهرستنويسي اسناد و پژوهش‌هاي تاريخي عصر قاجار است.روش/ رويكرد پژوهش: روش مورد استفاده در اين مقاله توصيفي‌ـ تحليلي و بر مبناي داده‌‌ها و با بهره‌گيري از منابع اسنادي و كتابخانه‌اي و مدارك موجود از قبيل احكام، بودجۀ مستمرّيّات كلّ ممالك محروسه استخراج شده است و اين داده‌ها به لحاظ ساختار و كاركرد و محتوا در جهت توصيف و تبيين و تحليل «حكم» و «تعليقه» و «نوشتجات» مورد استفاده قرار مي‌گيرند.يافته‌ها و نتيجه‌گيري: نتايج حاصل از اين تحقيق نشان مي‌دهد كه در عصر قاجار به نوعِ نامه‌ها و مكاتبات ديواني صدور قاجار، حكم اطلاق مي‌شد. اين سند در چارچوب اداري- ديواني صادر مي‌شد و داراي كاركرد خاصي بوده است و به يادداشت، دستور و نوشتۀ صدراعظم در هامش و حاشيۀ نامه‌ها و مكاتبات ديواني، تعليقه و به مكاتبات صدور با شاه نوشتجات مي‌گفتند. اين اسناد از لحاظ ساختار و سيماي بيروني شامل رويّه و ظهريّه، همراه با اضافات و حواشي بوده است. تعليقه هم به دستورات و نوشته‌هاي صدراعظم گفته مي‌شد كه در هامش و حاشيۀ نامه‌ها و عرايض و مكتوبات مي‌آمد؛ اصطلاح «حكم» نام اصلي و جنبۀرسمي مكاتبات و نامه‌هاي اداري صدور بود و «تعليقه» دستورات صدراعظم بود كه بدون علامات و درحواشي نامه‌ها و عرايض و ... مي‌آمد. همچنين روشن شد كه نوشتجات به گزارش كار روزانۀ صدراعظم به پادشاه گفته مي‌شد كه به خطّ خود صدراعظم نوشته مي‌شد و مقيّد به ثبت و موشّح به علامات نبود. همچنين روشن شد كه حكم صدراعظم‌ در طبقه‌بندي‌ اسناد اصطلاح ديواني است و بر اين اساس، آن را جزء اسناد ديوانيات قرار مي‌گيرد.