ارزيابي و تحليل نقش مؤلفه‌‌هاي مكاني در چيدمان فضايي كانون‌‌هاي جمعيتي حوزه سيرجان

برخي مؤلفه‌ها در مكان‌هاي طبيعي مانند سواحل درياها و درياچه ها، حاشيه رودخانه ها و معابر يخچالي داراي ساختارهاي خاصي هستند كه پتانسيل‌هاي موجود در ريخت‌شناسي آن باعث جذب گروه‌هاي انساني براي تشكيل سازمندي‌هاي اجتماعي شده است. كشف الگوهاي توزيع و نحوه چيدمان اين كانون‌‌ها، قواعد حاكم بر محيط را مشخص مي‌‌كند؛ به همين علت اين پژوهش سعي دارد، نقش مؤلفه‌هاي مكاني را در چيدمان كانون‌‌هاي جمعيتي حوزه سيرجان ارزيابي و تحليل كند؛ بر اين اساس، با استفاده از روش پديدارشناسي و تكيه بر تكنيك تحليل فضايي، تحولات طبيعي كه عامل به وجود آمدن تاريخ طبيعي و ميراث‌‌هاي ژئومورفيك در منطقه مطالعاتي گرديد، شناسايي و تبيين شد. سپس قواعد حاكم بر چيدمان سكونتگاه‌‌ها در منطقه موردمطالعه استخراج شد. نتايج تحقيق نشان مي‌‌دهد كه دو هويت مكاني يخچالي و درياچه‌‌اي، منطق چيدمان فضايي سكونتگاه‌‌هاي منطقه موردمطالعه را تعريف مي‌‌كند. در نگاره ساحلي درياچه قديم سيرجان، چينش سكونتگاه‌‌ها متأثر از پادگانه‌‌هاي درياچه‌‌اي و قانون بزرگي-فاصله است؛ به‌طوري‌كه تراكم مراكز سكونتگاهي در اطراف پادگانه‌‌ها به‌خصوص پادگانه‌‌هاي سوم و چهارم كه فاصله بيشتري از مركز چاله دارند، به‌طور معناداري افزايش پيدا مي‌‌كند. هرچه از مركز چاله به سمت تراس‌‌هاي بالاتر حركت كنيم، كانون‌‌هاي جمعيتي بزرگ‌تر و با جمعيت بيشتر شكل مي‌‌گيرند. روستاهاي دائمي در محل تلاقي زبانه‌‌هاي يخي با يك سطح حرارتي (با دماي 6 درجه سانتي‌‌گراد) يعني خط تعادل آب و يخ شكل گرفته‌‌اند. از طرفي چيدمان فضايي سكونتگاه‌‌هاي بالاتر از خط تعادل آب يخ كه عمدتاً مراكز سكونتي غيردائم و ييلاقي هستند، منطبق بر معابر يخچالي و توزيع جريان يخ‌‌رودهاي گذشته است. همچنين بايد توجه داشت كه برنامه ريزي توسعه و تحقق اهداف راهبردي نظام سكونتگاهي ايران مستلزم تحليل و درك چيدمان فضاي زمين و كشف روابط موجود بين سازمندي هاي اجتماعي است، به عبارت ديگر، هنر و مهارت كشف منطق چيدمان فضا اين امكان را براي ما فراهم مي‌‌آورد كه بتوانيم فضا‌‌هاي با چيدمان فاخر تدارك كنيم.