تفسير روايات «معرفة الله بالله» در نگاه كليني، شيخ صدوق و علامه مجلسي

متون ديني ضمن بيان طرق متعدد شناخت خداوند، راهي با مضمون «معرفة الله بالله» پيش روي انسان‌ها قرار داده‌اند. براي نمونه از اميرالمؤمنين (ع) نقل شده است: اعْرِفُوا اللهَ بِاللهِ ... . كليني، صدوق و همچنين مجلسي در تفسير اين روايت مطالبي نوشته‌اند كه به نظر مي‌رسد با چالش‌هايي مواجه است. در تفسير كليني از اين روايت، دو احتمال وجود دارد: يكي تفسير سلبي و تنزيهي و ديگري تفسير براساس تشبيه در عين تنزيه. صدوق درصدد است تفسيري براساس توحيد افعالي و نظام طولي عالم ارائه دهد. مجلسي نيز وجوه متعددي در شرح اين روايت بيان مي‌كند و از ميان آن‌ها بهترين وجه را بيان ادله‌اي مي‌داند كه به سبب آن معرفت حاصل مي‌شود. برخي از اين ديدگاه‌ها به لحاظ محتوايي دچار اشكال‌اند و برخي ديگر فارغ از اينكه تفسير اين روايات باشند، بيانگر مطلبي صحيح و دقيق‌اند، اما نمي‌توان آن‌ها را تفسيري براي اين روايات به حساب آورد. اين پژوهش در صدد است با روش تحليلي ـ توصيفي، ديدگاه اين سه محدث بزرگ را در اين باب تحليل و بررسي كند. بررسي اين موضوع از اين جهت حائز اهميت است كه روشن شود مباحث اعتقادي و معارفي كه در متون ديني شيعه بيان شده نيازمند تفقّه و ژرف‌انديشي است و حتي محدثين بزرگ نيز ممكن است در اين زمينه دچار خطا شوند.