علم‌گرايان مسلمان و خطاهاي روشي و معرفتي آنان در برداشت‌ از قرآن؛ بررسي موردي آثار سحابي، عمرو شريف و بازرگان در فهم آيات خلقت انسان

برخي از تحصيل‌كردگان مسلمان علم‌گرا در موضوع خلقت انسان، آيات قرآن را بر فرضيه «تحول انواع» تطبيق كرده‌اند. اين مقاله با روش تحليلي ـ انتقادي برداشت‌هاي تفسيري سه تن از علم‌گرايان مسلمان (يدالله سحابي، عمرو شريف و مهدي بازرگان) را ‌ارزيابي و نقد كرده و خطاهاي روشي و معرفتي آنان را در فهم آيات خلقت انسان، نشان داده ‌است. هدف اين پژوهش كمك به‌ فهم صحيح متون ديني و پرهيز دادن از مواجهه غيرروشمند با آنهاست. يافته‌هاي اين پژوهش حاكي است كه اين دسته از تحصيل‌كردگان مسلمان در آثار دين‌پژوهي خود در پي تطبيق مدلول آيات قرآن بر فرضيه «تكامل تدريجي انواع» برآمده‌اند. اين نوع مواجهه با آيات قرآن ريشه در دو مشكل پايه‌اي در وضع معرفتي آنان دارد: يكي عدم تخصص در علوم ديني، به‌ويژه تفسير قرآن؛ و ديگري علم‌گرايي مفرط، به‌ويژه اعتباربخشي به‌ فرضيه «تكامل انواع». اين دو عاملْ خطا‌هاي فاحشي را از سوي آنان در برداشت از آيات آفرينش نخستين انسان موجب شده‌ است. اين خطاها برخي به‌ روش تفسير آيات و بعضي ديگر به ‌فهم مضموني استدلال مفسران مربوط مي‌شود. در اين مقاله اين دو قسم خطا به‌ تفصيل‌‌ در عملكرد تفسيري سه دانشور ياد شده، مصداق‌يابي و تحليل ‌گرديده است.