طراحي و معرفي چارچوبي هنجارين براي تدوين كدهاي اخلاق در پژوهش: موردكاوي منشور و موازين اخلاق پژوهش وزارت عتف

منشور اخلاق پژوهش، مجموعه كدها و رهنمودهاي اخلاقي است كه حدود اخلاقي اجزاي پژوهش را ترسيم مي‌كند. كاركرد اصلي اين منشورها و رهنمودهاي اخلاقي، كمك به دانشجويان، استادان و پژوهشگران و هيئت‌هاي اخلاق پژوهش براي تحقق اخلاقي طرح‌ها و فعاليت‌هاي پژوهشي و همچنين كمك به فرآيند ارزيابي و انتخاب‌هاي اخلاقي مقتضي با چالش‌هاي اخلاقي بالفعل و بالقوه در تمامي مراحل پژوهش است. مسئله اصلي اين طرح پژوهشي چگونگي تدوين و توسعه منشورهاي اخلاق در پژوهش است. از اين رو، ابتدا به بررسي ماهيت و كاركرد منشورهاي اخلاق در پژوهش پرداخته شد و در ادامه با گردآوري 36 معيار، چارچوب هنجاريني براي تدوين و توسعه منشورهاي اخلاق پژوهش پيشنهاد و ارائه گرديد. اين معيارها از سه منظر طراحي و تدوين (با 20 معيار)، اجرا و نظارت (با 9 معيار)، و آموزش و ترويج (با 7 معيار) به چگونگي توسعه و اجراي منشورهاي اخلاق در پژوهش مي‌پردازند. در پايان، مطابق با اين چارچوب هنجارين و معيارهاي 36 گانه، از سه منظر مذكور، «منشور و موازين اخلاق پژوهش وزارت عتف (1390)» بررسي و نقد شد. اين پژوهش در دو گام تحقق يافته است: در گام اول، از طريق روش كتابخانه‌اي به‌ بررسي ماهيت و كاركرد منشورها و كدهاي اخلاق پژوهش و هم‌چنين مطالعه متون و منابع متعدد براي شناسايي معيارهاي مؤثر در تدوين و توسعه منشورهاي اخلاق در پژوهش پرداخته شد. سپس، چارچوب هنجاريني براي تدوين و توسعه منشورهاي اخلاق در پژوهش پيشنهاد گرديد. اين چارچوب توسط گروهي كانوني از متخصصان اين حوزه، نظرسنجي، اعتباريابي و نهايي شد. در گام دوم، منشور و موازين اخلاق پژوهش وزارت عتف به عنوان تنها منشور رسمي اخلاق در پژوهش كه اجراي آن به دانشگاه‌ها و مؤسسه‌هاي پژوهشي آن وزارتخانه ابلاغ شده است، مطابق با معيارها و چارچوب هنجارين به‌دست‌آمده در گام اول نقد و بررسي شد. بر اين اساس، دستاوردهاي نهايي اين طرح پژوهشي عبارت است از: 1) معرفي و پيشنهاد چارچوبي هنجارين براي تدوين كدهاي اخلاق در پژوهش، و 2) ارزيابي و بررسي نقادانه منشور و موازين اخلاق پژوهش وزارت عتف در چارچوب هنجاري مذكور و پيشنهادهايي براي بازنگري آن