تحليل اختيار به‌مثابه علم فاعل و نسبت آن با «علم عملي»، از منظر علامه طباطبائي

نسبت علم و عمل ازجمله پرسش‌هاي مهم و مطرح در حوزه انسان‌پژوهي است. فيلسوفان و متكلمان اسلامي با تقسيم فاعل به انواع علمي و غيرعلمي، گرچه به نقش علم در صدور فعل توجه كرده‌اند، اما بيشتر با رويكرد هستي‌شناختي به تبيين آن پرداخته‌ و از تبيين چگونگي نقش آن بازمانده‌اند. علامه طباطبائي با تعريفي كه از حقيقت اختيار ارائه داده، با ارجاع آن به علمِ فاعل ازيك‌سو و با تبيين نظريه «علم‌ عملي» از سوي ديگر، به چگونگي نقش علم در صدور عمل دست‌ يافته و تحليلي نسبتاً جامع از نسبت علم و عمل ارائه كرده است. وي معتقد است اختيار به ‌مثابه علمِ فاعل كه در فرايند صدور عمل دخالت دارد از سنخ «علم عملي» است و به ارائه منافع و مضرات فاعل اشتغال دارد. علم به منافع و مضراتِ اشيا غير از چيستي آنها (حكمت ‌نظري) و غير از حسن و قبح ذاتي‌شان (حكمت‌ عملي) است؛ اين علم ريشه در احساسات و عواطف دروني فاعل دارد؛ احساسات و عواطفي كه به دو احساس ملائمت و منافرت قابل ارجاع است. بنابراين علم عملي كاملاً شخصي است و از منظر هر فاعلي مي‌تواند متفاوت باشد.