بازخوانش پندار دوگانگي فاعليت انحصاري حضرت حق و سببيت اشياء در حكمت متعاليه

فاعليت واجب‌تعالي ازيك‌سو و تأثير و سببيت هم‌زمان اشياء از سوي ديگر يكي از عميق‌ترين و دشوارترين مسائل الهيات است كه ذهن متفكران با آن مواجه بوده است. مفسران، متكلمان، فيلسوفان و عارفان هريك به طريقي درصدد تحليل اين بحث برآمده‌اند. پيچيدگي اين باعث شده برخي در دفاع از فاعليت واجب‌تعالي مؤثريت را به نحو انحصاري به خداوند داده و سبيت اشياء را انكار نمايند. برخي نيز فاعليت و تأثير را يك‌سره به اشياء و در افعال اختياري انسان به انسان تفويض كرده و فاعليت خداوند را يكسره كنار گذاشته يا انكار نموده‌اند. حكمت صدرايي با اتكا به براهين عقلي و بهره‌مندي از معارف وحياني و مكاشفات عرفاني فاعليتِ خداوند را با مؤثريت و سببيت اشياء سازگار مي‌داند. در اين پژوهش با دو رويكرد فلسفي و عرفاني به تبيين موضوع پرداخته شده است. در رويكرد فلسفي با نگرش واقع‌بينانه و بر مبناي اصل علّيت و نظام طولي اسباب و مسببات و با تفكيك فاعل حقيقي و معدات و در رويكرد عرفاني با ارجاع اصل علّيت به تجلي و تشأن و براساس اصل «لامؤثر في الوجود الا الله» اين موضوع بررسي شده بدون اينكه پندار دوگانگي يا شرك در خالقيت پديد آيد. واكاوي اين بحث در حكمت صدرايي به فهمِ عميق و دقيقِ بسياري از معارف ازجمله: هستي‌شناسي، كيفيت آفرينش، تدبير جهان، مسئله شرور در جهان و نحوه انتساب آن به خدا، انسان‌شناسي به‌ويژه اختيار و اراده آزاد انسان مي‌انجامد. علاوه بر اين موارد، چنين نگرشي مي‌تواند در شمار يكي از مباني معرفتي دانش تفسير در فهم آيات مربوط به خالقيت، فاعليت، توحيد فاعلي و توحيد ربوبي نيز قرار گيرد. كاربست چنين نگرشي به فاعليت حضرت حق علاوه بر جنبه‌هاي معرفتي و نظري در شرك‌زدايي و تربيت انسان موحد نقش بسزايي دارد.