ضرورت بازتحليل نظريه‌ مند شعر فارسي با رويكرد سبك ‌شناسي كلامي (نمونه: مؤلفه امكان رؤيت خداوند در شعر نظامي گنجوي)

فرهنگ ايراني اسلامي ما در طول ادوار روشن و تاريك خود، دست‌خوش تغييرات نظريه‌مند ازسوي دو اَبَرجريان تصوّف و كلام اسلامي بوده است. علم كلام كه با انگيزه‌ مستدل‌ساختن اصولِ دين، پاي در زندگي انسانِ ايراني نهاده بود، همه‌ ابعاد فرهنگ ايراني را از سياست و شعر و ادبيات و ... در تأثير و سيطره خود قرار داد. خراسان بزرگ و ماوراءالنهر قديم كه مهد و ميزبان كلان‌فرقه‌هاي جبريه، معتزله، اشاعره، ماتريديه، حشويه، مشبهه، كرّاميه، مرجئه و فِرَق شيعه بود، به‌ويژه تا قرن‌هاي چهار و پنج به معركه‌اي براي منازعات مذهبي و تشتت آراء مبدّل شده بود. اين منازعات مذهبي كه گستره‌ عظيمي از صف‌آرايي‌هاي برون‌فرقه‌اي و درون‌فرقه‌اي را دامن مي‌زد،‌ به‌تدريج در ذهن و زبانِ شاعران ايراني نمود يافت و طيف رنگارنگي از باورهاي نظريه‌مند را در شعرشان پديد آورد. متأسفانه مطالعات كلامي صورت‌گرفته در ادبيات فارسي تا روزگار ما از كلّي‌گويي‌هاي كلامي و پيش‌داوري‌ها مبرّا نبوده است. نويسندگان در اين نوشتار براي پرهيز از كلّي‌گويي‌ها و نشان‌دادن انحراف از معيارهاي اعتقادي فِرَق در شعر فارسي، «سبك‌شناسي نظريه‌مند با رويكرد كلامي» را معرّفي و پيشنهاد مي‌كنند. از اين نظر، مؤلفه‌ اعتقادي «رؤيت خداوند» در بين فِرَق اسلامي را به بن‌مايه‌هاي فكري جزئي‌تري تقسيم كرده‌اند و ضمن بررسي تطبيقي عقايد فِرَق كلامي دربارۀ رؤيت، رابطه‌ نظريه‌مند واژگان نشان‌دار و معنادار را در شعر حكيم نظامي با دو لايه‌ دستوري و بلاغي نشان داده و مواضع كلامي حكيم نظامي را در حوزه‌ «رؤيت خداوند در معراج» با عقايد ابوالحسن اشعري هم‌سو دانسته‌اند.