تحليل نگاره‌هاي هفت خان رستم در شاهنامه‌ي طهماسبي بر مبناي الگوي نشانه‌شناسي فرهنگي

در گفتمان دورۀ صفوي شاهد دوگان‌‌محوري و تقابلي هستيم كه صفويان شيعي را در تنش با ازبكان حنفي و عثمانيان سنّي قرار مي‌‌دهد. طبق پارادايم نشانه‌‌شناسي فرهنگي، در خلال اين تقابل و تنش است كه معناپردازي اتفاق مي‌‌افتد. صفويه در قالب فرهنگ و خودي و همسايگان شرقي يا دشمن در قالبِ نه-فرهنگ، طبيعت يا ديگري قلمداد مي‌‌شوند. از آنجا كه هنر به مثابۀ نظامي الگوساز در نشانه‌‌شناسي فرهنگي مطرح است، مي‌‌تواند در خدمت گفتمان و ايدئولوژي درآيد و نشان‌‌دهندۀ اين تقابل و دوگان‌‌محوري باشد. يكي از مهم‌‌ترين رسانه-هاي تبليغي، در راستاي اشاعۀ اين معناپردازيِ تقابلي در دورۀ صفوي، نسخۀ مصوّر شاهنامۀ طهماسبي است. داستان هفت‌‌خان رستم و تصويرسازي آن به دست هنرمندان اين دوره، نمونۀ قابل توجهي از دوگان‌‌محوري است كه در فضاي گفتماني حكومت شيعيِ صفوي در برابر حكومت‌‌هاي سنّي‌‌مذهبِ همسايه، ايجاد شده كه قهرمان و ضدقهرمان را در قالب نظامي تقابلي و برگرفته از گفتمان حاكم نشان مي‌‌دهد. هدف اين پژوهش تحليل نظام تقابلي نگاره‌‌هاي هفت‌‌خان رستم در شاهنامۀ طهماسبي، با اتخاذ الگوي نشانه‌‌شناسي فرهنگي، در جريان گفتمان حاكم بر آن دوره و پاسخگويي به اين سؤالات است: چگونه هنرمند نظام تقابلي قهرمان و ضدقهرمان را در نگاره‌‌هاي داستان هفت‌‌خان رستم، در شاهنامۀ طهماسبي، تصويرگري كرده است؟ نگاره‌‌ها تا چه ميزان متأثر از گفتمان تقابلي حكومت شيعه و سنّي بوده است؟ نتايج پژوهش حاكي از آن است كه نظام تقابلي گفتمان و ايدئولوژي صفوي در متن فرهنگي-هنري اين دوره بروز يافته و هنرمند در خدمت به اين گفتمان، از بيان استعاري در راستاي نشانه‌‌سازي نظام تقابلي استفاده كرده‌‌ است. روش پژوهش، تاريخي-تفسيري و در جريان خوانش نگاره‌‌ها توصيفي-تحليلي است. همچنين روش جمع‌‌آوري داده‌‌ها از طريق مطالعاتِ كتابخانه‌‌اي است.