بررسي تطبيقي قاعدۀ احسان در فقه و حقوق كيفري ايران

قاعدۀ احسان در حقوق كيفري ايران از جايگاه ويژه‌اي برخوردار است و در مادۀ 509 و 510 قانون مجازات اسلامي سال 92، به‌طور خاص مورد توجه قرار گرفته‌است. اين قاعده از نگاه فقهي مورد پذيرش فقها قرار گرفته و مستند آن قرآن، روايت، عقل و بناي عقلاست. درخصوص قلمرو و شرايط اين قاعده، اختلافاتي ميان فقها و حقوق‌دانان وجود دارد، ازجمله اين‌كه آيا قلمرو قاعده فقط مربوط به دفع ضرر است و يا شامل جلب منفعت نيز مي‌شود؟ درمورد شرايط قاعدۀ احسان نيز اين پرسش اساسي مطرح شده‌است كه آيا علاوه‌بر قصد احسان، عمل محسنانه نيز بايد در واقعِ امر نيكو باشد يا خير. به نظر مي‌رسد علاوه‌بر قصد احسان، عمل نيز بايد عرفاً متناسب و معقول باشد، به‌گونه‌اي كه به‌ دور از افراط و تفريط باشد و نوعاً منجر به دفع ضرر يا جلب منفعت شود، اگرچه ممكن است تصادفاً و اتفاقاً منجر به ضرر و خسارت شود. افزون بر اين، قول صحيح اين است كه در قاعدۀ احسان، تبرعي بودن شرط است و رويۀ قضايي ايران نيز ناظر به رفتاري است كه بدون اخذ اجرت باشد. در مقالۀ حاضر، ضمن تفسير مواد 509 و 510 ق.م.ا. به مهم‌ترين جلوه‌هاي قاعدۀ احسان در حقوق كيفري ايران، ازجمله جايگاه قاعده در خطاي مجري احكام و نيز خطاي پزشكي پرداخته شده‌است.