سنجش رفتار بازار در صنعت محصولات لبني با استفاده از تابع سود محور

بازار و شرايط حاكم بر آن به‌ويژه صنعت مواد غذايي همواره يكي از مسائل مهمِ پيشرويِ تصميم‌گيران مي‌باشد. زيرا شرايط بازار به لحاظ سطح رقابت براي دسترسي به كالا از منظر تصميم‌سازان دولتي و به لحاظ قيمت براي توليد و عرضه‌كنندگان بخش خصوصي اهميت دارد. محصولات لبني به‌ويژه شير و پنير از منظر مصرف‌كننده يك كالاي سلامتي‌بخش، از منظر توليدكنندگان يك كالاي توليدي راهبردي و از منظر تصميم‌گيرندگان دولتي يك عامل در تغيير سطح رفاه اجتماعي مي‌باشد. بنابراين رفتار بازار اثر مهمي بر قيمت و از آن رو بر انگيزه توليد و در نهايت مصرف شير و پنير دارد. در اين پژوهش سعي شده است يك چارچوب ساختاري براي بررسي رفتار صنعت محصولات لبني به ويژه شير و پنير (به لحاظ سنجش سطح رقابت يا انحصار) با استفاده از تابع سود ارائه شود. همچنين با استفاده از رويكرد تغييرات حدسي (CV) [1] بر اساس مطالعه هوانيسيان و بوزيك (Hovhannisyan and Bozic, 2013) ميزان اضافه‌بهاي ناشي از وجود قدرت بازاري در سطح خرده‌فروشي براي سال‌هاي 1395-1400 در 7 استان منتخب برآورد شده است. نتايج نشان مي‌دهد در مورد صنعت شير، خرده‌فروشان بيشترين سود را در شير برند B1 (شير توليدي شركت صنايع شير ايران) در طول سال‌هاي مورد مطالعه دريافت كرده‌اند. به‌گونه‌اي كه بطور متوسط اضافه‌بهايي معادل 4.8 درصد دريافت كرده‌اند در حالي‌كه اين اضافه‌بها براي شير توليدي ساير برندها معادل 3.9 درصد مي‌باشد. در مورد پنير، اگرچه اضافه‌بها دريافتي خرده‌فروشان از پنير B2 (پنير توليدي در شركت‌هاي رقيبِ شركت صنايع شير ايران- بطور متوسط 4.0 درصد-) بيشتر است، اما تفاوت زيادي با اضافه‌بهاي دريافتي پنير توليدي شركت صنايع شير ايران (بطور متوسط 3.9 درصد) ندارد. همچنين نتايج بيانگر آن است كه ناهمساني منطقه‌اي زيادي در بين استان‌‌هاي كشور (استان‌هاي مورد مطالعه) در صنعت محصولات لبني وجود دارد بطوري‌كه اضافه‌بها در سطح خرده‌فروشي در استان‌هاي مختلف متفاوت است كه مهمترين دليل آن مي‌تواند تفاوت در سطح توسعه يافتگي در صنايع لبني در استان‌هاي مختلف باشد. اضافه‌بها در شير برند B1 از 3.3 درصد در استان آذربايجان‌شرقي تا 7 درصد در استان خراسان‌رضوي تغيير داشته است. اما خرده‌فروشان براي شير توليدي ساير برندها يعني B2 از 3 درصد در استان آذربايجان‌غربي تا 6.9 درصد در استان اصفهان اضافه‌بها دريافت كرده‌اند. در مورد پنير، اضافه‌بهاي دريافتي شركت‌هاي رقيبِ شركت صنايع شير ايران از 2 درصد در استان فارس تا 6.5 درصد در استان آذربايجان‌شرقي تغيير داشته است. اما خرده‌فروشان براي پنير توليدي در شركت صنايع شير ايران از 1.5 درصد در استان آذربايجان‌شرقي تا 6.7 درصد در استان فارس اضافه‌بها دريافت كرده‌اند. توجه به تفاوت‌هاي منطقه‌اي در برندينگ و بازاريابي محصولات شير و پنير، اهميت دارد. همچنين، در نظر گرفتن عوامل سهم بازاري و تغييرات حدسي نيز مي‌تواند در تعيين استراتژي‌هاي توليد و بازاريابي مؤثر باشد.