بررسي برخي ويژگي‌هاي كاركردي و بوم‌شناختي گونه اندميك .Nepeta eremokosmos Rech. f و جايگاه حفاظتي آن در ايران

پونه‌ساي بياباني (.Nepeta eremokosmos Rech.f) از تيره نعنا (Lamiaceae)، گونه اندميك ايران است. در پژوهش حاضر تأثير شرايط محيطي بر عملكرد صفت هاي رويشي و تركيب‏‌هاي اسانس اين گونه بومي استان سمنان مورد بررسي قرارگرفت. در سه رويشگاه با ارتفاع‌‏هاي مختلف، قطعه نمونه (پلات‏‌هايي) به روش تصادفي نظام مند (سيستماتيك) استقرار يافت و در هر قطعه، صفت ‌هاي رويشي اين گونه اندازه‏‌گيري شد. در هر رويشگاه، نمونه‏‌هاي خاك بطور تصادفي برداشت شد و برخي ويژگي ‌هاي فيزيكوشيميايي آنها اندازه‏‌گيري شد. سرشاخه‌‏هاي گلدار گياه از رويشگاه‏‌هاي طبيعي جمع‌‏آوري شد و تركيب‌‏هاي اسانس آنها با استفاده از كروماتوگراف گازي شناسايي شد. براي تعيين ارتباط صفت‌هاي رويشي و مواد مؤثره با عوامل محيطي از تحليل همبستگي و تجزيه مؤلفه‌‏‏هاي اصلي استفاده شد. تجزيه واريانس صفت‌هاي رويشي نشان داد كه بين سه رويشگاه ازنظر ارتفاع گياه، قطر و سطح تاج‌‏پوشش، سطح برگ و زي‌توده تفاوت معني‏‌داري وجود دارد. مقايسه ميانگين صفت‌هاي رويشي نشان داد كه بيشترين مقادير ارتفاع، قطر تاج‌‏پوشش، سطح تاج‌‏پوشش، سطح برگ و زي‌توده، به‌‏ترتيب با cm20.8، cm4.1، 2.3%، cm234.1 و g30.1 به رويشگاه مومن‌آباد مربوط است. تجزيه واريانس اجزاي اسانس اين گونه در سه رويشگاه تفاوت معني‏‌داري را بين مواد مؤثره نشان داد. در رويشگاه مومن‏آباد، مواد مؤثره اصلي 8،1-سينئول، aα4α,7aα,7-نپتالاكتون و پارا-سيمن، به‏ترتيب با 50.8، 7.2 و 6.5% بودند. مواد مؤثره اصلي در دو رويشگاه ديگر، 8،1-سينئول، ميرتنال و پارا-سيمن به‌‏ترتيب با 23.8، 11.1 و 10.9% در حجاج، و 20، 8.7 و 8.1% در جوين بودند. تجزيه واريانس پارامترهاي فيزيكوشيميايي خاك تفاوت معني‏‌داري را بين سه رويشگاه نشان داد. در ميان عوامل محيطي، ارتفاع، بارندگي سالانه، دماي سالانه، بيشينه دماي گرم‌ترين ماه، N، P، K، OM، گچ و آهك بيشترين همبستگي معني‌‏دار را با صفت‌هاي رويشي و تركيب‏‌هاي اسانس اين گياه داشتند. براساس معيار IUCN، جايگاه حفاظتي اين گونه در ايران در بحران انقراض تعيين شد.