ارزيابي كمي و كيفي از كتيبه‌هاي زيارتگاهي شيعه مطالعه موردي باب‌القبله تا گنبدخانه حرم مطهر امام حسين(ع)

با پذيرش گرايش عالم به تكامل حول محور وجودي ائمه اطهار(ع) به‌عنوان وجه الله و مصاديق انسان كامل، شناخت شاخص‌هاي معماري كمال‌دهنده حرم‌هاي مطهر اهميت مي‌يابد. حرم، مكان فيض الهي و مومنان طالب وجه الله مي‌باشند. عاشورا دروازه‌اي از نور است به باطن قبله و نشانه‌ايست تا راه نمايان بماند؛ و اين چنين است كه نشانه‌ و نمادهاي وحياني در حرم هاي مقدس اهميت مي‌يابد. هنر و معماري اسلامي، انعكاس بصري كلام خداوند است و كتيبه‌هاي معنوي-آييني برجسته‌ترين نمادي است كه با تجلي حقايق پلي از عالم محسوس به عالم معنا مي‌گشايد. اين مقاله در پاسخ به اين سوال كه كتيبه‌هاي آييني-معنوي به‌عنوان رسانه‌اي ماندگار از باب‌القبله تا گنبدخانه حرم مطهر امام حسين(ع) با چه الگوي مفهومي- شكلي، مفاهيم اصيل ديني را در معماري حماسي-مذهبي بيان نموده‌اند، به اين مسير مقدس و گنبدخانه حرم مطهر به‌عنوان نقطه پيوند زمين و آسمان و نماد عدالت‌خواهي احرار پرداخته است. براي شناخت نوع خط و قالب هنري و درك متن كتيبه‌هاي گنبدخانه حرم مطهر، پس از تصويرنگاري و برداشت ميداني با روش تحليلي-تفسيري مشخص مي‌شود كه ﮐﺘﻴﺒﻪ‌ﻫﺎي قدسي حرم مطهر ﺑﻪ‌ﻋﻨﻮﺍﻥ رسانه‌اي نمادين متناسب با قيام امام حسين(ع) تنظيم شده است و ضمن توجه به لفظ جلاله «الله» در مركز برخي كتيبه‌ها، در اين ميان استفاده از آيات سوره«صف»، «ياسين»، و «فجر» در محور باب‌القبله تا داخل گنبدخانه نمود بيشتري داشته؛ و به خصوص سوره «فجر» در كتيبه طوماري متصل به اربانه گنبد (كه ارتفاع ساق و اربانه حدود 5 متر و خود تا راس آن حدود 14 متر و با نظام هندسه دوايري است)، ﺑﻪ‌ﻋﻨﻮﺍﻥ سوره مرتبط با وجود مقدس امام حسين(ع) جاي گرفته است. همچنين زيارت ناحيه مقدسه و عاشورا نيز در كتيبه‌ها ظهور بيشتري دارد. نوع خط نشان از هنر خط ثلث اثر استاد محمد حسين شهيد مشهدي خطاط برجسته قاجار به سال 1373 ﻫ.. ق است كه درحرم مطهر امام رضا(ع) نيز در دوره مذكور توفيق كتيبه‌نويسي يافته است. مفهوم چهار كتيبه ترنجي ساق گنبد نيز ضمن شكر پروردگار در توفيق به تزئين و طلاكاري گنبد به دوره و باني ساخت پرداخته است. در نهايت و با توجه به طرح ترفيع گنبد مطهر امام حسين(ع) در زمان كنوني پيشنهاد اين مقاله اضافه نمودن ذكر برادري و وحدت دو ملت ايران و عراق در كتيبه‌هاي ترنجي ساق گنبد و تكرار سوره فجر در كتيبه طوماري ساق مي‌باشد.