تحليل پلان مدارس تاريخي شهر اصفهان منتسب به قرن هشت تا چهارده هجري شمسي بر پايه ي كاركرد

احداث مدارس، در كشور ايران سابقه ‌ي طولاني دارد. شهر اصفهان از جمله كانون ‌هاي معماري ايراني است كه به دارالعلم شرق شهرت دارد و از دوره آل‌بويه و آل زيار ساخت مدارس علميه در كنار مساجد آن آغاز شده‌ است. اما در گذر زمان، تعدادي از آن ها از دست رفته‌ اند و يا اينكه چهره ‌ي آن ها دچار تغييرگرديده‌ است و اطلاعات مدوني از وضعيت فضاهاي آن ها در دسترس نيست. مطالعاتي كه پيش از اين بر روي مدارس صورت گرفته در چند حوزه تفكيك قابل تفكيك است. بخشي تحليل كالبدي و كاركردي است، دسته ‌اي ديگر گونه ‌شناسي و در بخش آخر، مطالعات جنبه ‌ي تاريخي دارند. بر اساس مطالعات انجام شده، كمتر پژوهشي را مي ‌توان در حوزه‌ ي مدارس تاريخي مشاهده نمود كه ساختار كاركردي فضاهاي مدارس را تقسيم‌بندي نموده باشد. لذا در اين مقاله، براي نخستين بار، با بررسي ويژگي ‌هاي كاركردي به تحليل مدارس تاريخي شهر اصفهان پرداخته‌ شده‌ است. پژوهش پيش رو درصدد پاسخ به اين پرسش‌ ها است كه شاخص ‌ترين معيارها در پلان مدارس تاريخي شهر اصفهان كه در تحليل كاركردي پلان آن ها جاي مي ‌گيرند، كدام‌اند؟ و معيارهاي مذكور چگونه در ريزفضاهاي اين مدارس قابل بررسي است؟ با پاسخ به اين پرسش‌ ها مي ‌توان بخشي از هويت معماري مدارس تاريخي شهر اصفهان را بازشناخت و بسياري از اصول و مفاهيم تكرار‌شونده معنادار در اين كاربري‌ ها آشكار نمود. اين پژوهش، از لحاظ چيستي به صورت كيفي و بر اساس هدف، بنيادين است. همچنين با رويكرد تحليلي-توصيفي نمونه ‌ها را مطالعه مي ‌كند. نمونه ‌ها به گونه ‌ي هدفمند گزينش شده ‌است و متنسب به قرن هشت تا چهارده هجري شمسي و تعداد آن ها 16 عدد است. جمع‌ آوري اطلاعات بر پايه‌ ي مطالعات كتابخانه ‌اي و ميداني نگارندگان حاصل شده‌ است. در طي اين پژوهش، معيارهاي شاخص تحليل كاركردي پلان مدارس تاريخي شهر اصفهان مشخص شده است. اين معيارهاي شاخص پنج‌ گانه كه وجوه اشتراك و افتراق در نمونه ‌ها را مشخص مي‌ كند شامل، تنوع فضايي (فضاي باز، نيمه‌ باز، و بسته)، كاربري ‌هاي موجود در مدارس و عملكردهاي بخش ‌هاي مختلف بنا (آموزشي، اقامتي، نيايشي، فرهنگي)، سيركولاسيون بنا (سيركولاسيون دستگاه ورودي، دسترسي به حجره‌ ها، دسترسي به فضاي نيايشي در مدارس داراي فضاي نيايشي و گنبدخانه‌ ها، و سيركولاسيون حركتي در گوشه ‌هاي حياط مركزي)، مكان و فرم دستگاه‌ پله (الحاق به بنا و محصور در بنا) و در نهايت نوع نظام فضايي (مركزي-محوري) است. اين پنج معيار ايجادكننده ساختار كاركردي و فضايي متفاوت در پلان مدارس اين شهر شده است.