بررسي تغيير تناسبات گنبدخانه مساجد صفوي در زمينه‌هاي ايجاد آن

دوره صفوي علاوه بر شكوفايي كشور در زمينه هاي مختلف و ايجاد يك حكومت ملي پس از دوره اي طولاني، براي اولين بار در مقياس وسيع، تشيع مذهب رسمي كشور گرديد. انديشه هاي جاري در اين دوره مبعث از رويكردهاي ايراني- شيعي از خصوصيات منحصر‌به‌فردي برخوردار بود. به دليل نقش عمده مساجد در اين دوره در ساختار سياسي و اجتماعي كشور، انتظار مي رود معماري مساجد نيز متاثر از انديشه هاي مذكور باشد. از طرفي ديگر استفاده از هندسه را مي‌توان بن مايه اي در آفرينش معماري ايراني دانست. اين تحقيق با هدف پاسخ گويي به اين سوال شكل گرفته كه رويكردهاي حاكم بر دوره صفوي چه تغييراتي را در مشخصات فيزيكي گنبدخانه مساجد دوره صفوي سبب شده اند و اين تغييرات چه تاثيراتي بر ادراك انسان از فضاي معماري داشته است.هدف تحقيق از طريق مقايسه مشخصات فيزيكي گنبدخانه مساجد دوره صفوي، با مساجد قبل از اين دوره به دست آمده است. از آنجا كه مساجد گنبدخانه اي از دوره سلجوقي رواج يافته اند، جامعه آماري تحقيق، ده گنبدخانه سلجوقي، ده گنبدخانه ايلخاني، دوازده گنبدخانه تيموري، و يازده گنبدخانه صفوي مي باشد كه بر اساس ابعاد دهانه به دو گروه مساجد بزرگ و كوچك تقسيم شده اند. اين 43 مسجد، دربرگيرنده تعداد عمده اي از كل جامعه آماري مستندشده مي باشند. به دليل ماهيت تاريخي اين تحقيق، روش تفسيري-تاريخي در تركيب با روش هاي كمي مورد استفاده قرار گرفته و داده ها به شيوه استنتاج منطقي تحليل گرديده اند.نتايج تحقيق نشان مي دهد ويژگي هاي هندسي و تناسبات گنبدخانه هاي دوره صفوي، بيشترين انطباق را با گنبدخانه هاي سلجوقي نشان مي دهند. در گنبدخانه مساجد بزرگ صفوي تمامي مولفه هاي فيزيكي مورد مطالعه نسبت به مساجد دوره هاي قبل، در جهت خلق گنبدخانه هاي رفيع تر، افزايش قابل توجهي نموده اند. مساجد بزرگ به نسبت مساجد كوچك، تفاوت‌هاي ساختاري بيشتري را با مساجد دوره هاي قبل خود نشان مي دهند. فارغ از ابعاد مسجد، كاهش محسوس تناسبات داخلي فضاي گنبدخانه مساجد صفوي نسبت به گنبدخانه هاي دوره هاي قبل، باعث مي‌شد كه مساجد احساس راحتي و تعامل مثبت با محيط داخلي را القا كنند. از اين طريق ضمن اينكه فضا موجب ادراك حسي ناخوشايند در مخاطب نمي گردد، معماري مسجد به عنوان زمينه ساز ارتقاي كرامت انساني عمل كرده و از اين طريق معماري مسئوليت اجتماعي- مذهبي خود را به انجام مي رساند.