الگوي منطقه‌اي بازنمايي ميراث فرهنگي دفاع مقدس ساختار فضايي «محورـ موزۀ منطقه‌اي» با جريان جمعيتي راهيان نور در محور اهواز ـ اروند

امروزه ايجاد موزه‏‌هاي جنگ در اكثر كشورهايي كه سابقۀ جنگ داشته و درگير جنگ بوده‌اند، امري رايج است. اين جوامع با نمايش ميراث و ادوات و فضاهاي باقيمانده از جنگ، سعي در حفظ و انتقال اين آثار به نسل‌هاي بعدي را دارند. بزرگداشت جان‌باختگان و قربانيان جنگ، ستايش صلح و عبرت از آثار سوء جنگ از اهداف اصلي اين موزه‏‌هاست. طراحي موزه‏‌هاي جنگ با توجه به نوع نگرش به جنگ، هويت، و فرهنگ هر جامعه متفاوت است. از اين‏ رو يكي از اهداف اين پژوهش نگاهي ‏نو به بازيابي مفهوم و الگوي موزۀ جنگ و آثار آن در ايران با توجه به نحوۀ نگاه به دفاع ‏مقدس در جنگ عراق عليه ايران است. پژوهش‏‌هاي مختلف قبلي نشان مي‌‏دهد كه تأثير آموزه‏‌هاي ديني در جامعه نه‌تنها در شكل‌‏گيري هويت افراد حاضر در جنگ مؤثر بوده، بلكه در كنش و نگرش بازديدكنندگان نيز تأثيرگذار بوده است. در اين راستا كوشش شده تا در پرتو ظرفيت‌هاي بالقوۀ ميراث فرهنگي جامعه از يك سو و حضور نوع جديدي از بازديدكنندگان مناطق جنگي (كاروان‌هاي راهيان نور) از سوي ديگر، مفهوم بديع «محورـ موزۀ منطقه‌اي» براي شناخت و بازنمايي آثار و ميراث دوران دفاع مقدس از طريق مسيرهاي حركت در برخي محورهاي مهم منطقۀ جنگي جنوب كشور تعريف شود. يكي از اين محورها در خوزستان مسير اهواز تا اروند است كه حاوي برخي گره‌گاه‌ها و مقاط كانوني مهم و مسيرهاي پراتفاق و پرماجرا در سال‌هاي دفاع مقدس بوده است. شناخت و بازنمايي اتفاقات و ميراث اين مناطق به قدري پررمزوراز است كه جمع‌آوري و بازنمايي آن‌ها در مراكز موزه‌هاي مرسوم جنگ ممكن نمي‌شود، لذا براي بازنمايي اين آثار و اتفاقات، طي مسير و بازديد محورها الزامي مي‌شود و الگوي مناسب اين بازنمايي از ضرورت‌ها و اهداف مهم مقالۀ حاضر است. در تعريف جديد «محورـ موزه» سعي مي‌شود از برخي مفاهيم ادبيات اصيل به‌صورت استعاري براي بازنمايي مفاهيم آثار و ميراث دفاع مقدس همچون تعالي و رشد، روح ايثار و رسيدن به قرب الهي استفاده شود كه تلاشي دشوار و بحث‌بر‌انگيز است. براي تبلور ايدۀ محور- موزه، بخشي از مسير منطقۀ اهواز به اروند انتخاب شده است. سپس با منزل‌گذاري (سكانس‌بندي) مسير مربوطه با توجه به ويژگي‌هاي فضايي‌كالبدي و نيز توجه به رخدادهاي جنگي مرتبط با قطعات و گره‌هاي مختلف واقع در مسير، ارزش‌هاي فضايي مسير براي بازديدكنندگان و گروه‌هاي راهيان نور بازنمايي شده است. مراحل بازنمايي آثار و وقايع دوران جنگ و دفاع مقدس در مسير مورد مطالعه با گريز مختصري به استعاره‌هاي هفت اقليم عشق عطار در سكانس‌هاي مختلف بيان شده‌اند تا ادراك فضايي محورـ موزۀ اهواز تا اروند در مقياس منطقه‌اي را تقويت كنند. سكانس‌بندي مسير راهيان نور محور اهوازـ اروند موضوع تكوين محورـ موزه‌هاي دفاع مقدس را از مرحلۀ ايده به مرحلۀ پديده نزديك مي‌سازد كه بديع‌تر از اشكال مرسوم و قالب‌بندي‌شدۀ موزه‌هاي جنگ در دنيا و موزه‌هاي دفاع مقدس در ايران است. روش پژوهش مبتني بر بازشناسي و توصيف و تحليل فضايي سكانس‌هاي مختلف مسير براساس ويژگي‌ها و مختصات هريك در كل منطقه است. توسعه و تكميل اين الگوي منطقه‌اي در مقياس‌هاي عملياتي‌تر مانند برنامه‌ريزي و طراحي‌ شهري و مقياس معماري از مراحل بسط اين الگو مي‌تواند باشد.