تحليل انتقادي گفتمان مهاجرت در رمان «ساعة بغداد» از شهد الراوي بر پايه نظريه نورمن فركلاف

تحليل گفتمان انتقادي، نظريه اي نظام مند از نورمن فركلاف است كه براي تحليل آثاري كه در پيوند نزديك با شرايط اجتماعي و سياسي جامعه توليد مي شوند كارايي قابل ‌ملاحظه‌اي دارد و براي بررسي نحوه بازگويي آنچه در جامعه مي‌گذرد مناسب است. اين نظريه در سه سطح توصيف، تفسير و تبيين به بررسي اثر مي پردازد. در سطح اول يعني توصيف به بررسي صوري و فرمي اثر از جهت واژگان و تعابير به كار رفته و در سطح تفسير به كردار گفتماني در اثر و ميزان تأثير گفتمان يا گفتمان هاي رايج و هژموني غالب در آن و در سطح تبيين به بازتاب كردار اجتماعي و چگونگي بازتاب مسائل اجتماعي در اثر مي پردازد. «شهد الرواي»، نويسنده جوان و تازه كار عراقي، دو اثر مهم خود را در دهه دوم قرن بيست و يكم به نگارش درآورده است و اثر نخست او به نام «ساعة بغداد» (ساعت بغداد) تحسين ناقدان و مخاطبان زيادي را برانگيخته است. اين مقاله به شيوه روش توصيفي – تحليلي به بررسي و تحليل گفتمان انتقادي اين رمان براي كشف عامليت شرايط اجتماعي و گفتمان هاي مولَّد جامعه مي پردازد. در واقع هدف اين مقاله كشف رابطه ميان جنگ و اشغال با توليد و تقويت گفتمان مهاجرت است كه براي شهروندان عراقي به ويژه افراد تحصيل كرده امري اجتناب ناپذير است. طبيعي است كه كشف گفتمان ها و عوامل تشكيل دهنده آن در يك اثر، از جهت جامعه شناسي و ادبي از ضرورت و اهميت فراواني برخوردار است. نتيجه تحقيق نشان مي دهد كه نويسنده بسياري از عناصر زباني و ساختاري اثر را در ذيل تأثيرپذيري از شرايط اجتماعي ناگوار جنگ، محاصره و اشغال به كار برده است و در صدد توجيه و عادي جلوه دادن گفتمان مهاجرت است كه گفتماني برگزيده و زاييده شرايط اجتماعي كارگزاران سياسي است.