نگاهي به غيابِ داستان آرش در شاهنامۀ فردوسي از ديد تحليل پارادايمي

شاهنامۀ فردوسي بسياري از روايتهاي اسطوره‌اي ايراني را در خود جمع كرده است؛ اما داستانهايي هست كه بنا به دلايلي فردوسي بدانها نپرداخته است. از مهمترين اسطوره‌هاي ايرانيِ غايب در شاهنامه، اسطورۀ آرش است. برخي پژوهشگران معتقدند فردوسي آگاهانه به اين اسطوره اشاره نكرده است. برخي ديگر بر اين باورند كه اين اسطوره در منابعي نبوده كه مبناي شاهنامۀ فردوسي بوده است. اين تحقيق مي‌كوشد به اين مسئله از ديدي تازه، يعني «تحليل پارادايمي» پاسخ دهد. نويسندگان اين مقاله بر اين باورند كه در صورتي كه بپذيريم داستان آرش در منابع فردوسي بوده است، مي­توان تصور كرد آنچه فردوسي را بر آن داشته است از پرداختن به اين داستان صرف نظر كند، تضاد بنياديني است كه بين پارادايم حاكم بر شاهنامه و پارادايم حاكم بر داستان آرش از ديد مرگ و زندگي وجود دارد. در پارادايم شاهنامه، كنش طبيعي و بديهيِ قهرمانان، برتري زندگي بر مرگ در هر احوال و اوضاعي است؛ اما داستان آرش در ستايش مرگ خودخواسته و شهادت است. انتخابِ مرگِ خودخواسته يا شهادت مسئله‌اي است كه اساساً از پارادايم شاهنامه خارج است و وجود داستاني همچون داستان آرش با محوريت برتري مرگ بر زندگي با پارادايم شاهنامه كاملاً ناهمخوان است و حذف آن را مي­توان تصميمي براي تثبيت پارادايم حاكم و حفظ انسجام فكري متن تلقي كرد.