شاخص‌هاي آلايندگي فلزات سنگين در خاك‌هاي كشاورزي آبياري شده با فاضلاب خام (مشگين‌شهر، اردبيل)

خاك به‌عنوان مخزن مهم مواد غذايي و آلاينده، نقش مهمي در سلامت و پايداري اجتماعي-بوم‌شناختي ايفا مي كند. افزايش آلودگي خاك ناشي از ورود فلزات سنگين است كه در نتيجه عملياتي نظير كشاورزي، شهرسازي و صنعتي شدن رخ مي‌دهد. هدف پژوهش حاضر، بررسي ميزان فلزات سنگين و شاخص‌هاي آلودگي در خاك‌هاي آبياري شده با فاضلاب خام در روستاي بارزيل از توابع شهرستان مشگين‌شهر است. بدين‌منظور در منطقه مطالعاتي شبكه‌بندي منظم با ابعاد 250 متر انجام و 97 نمونة سطحي خاك (صفر تا 30 سانتي‌متر) برداشت شد. نمونه‌ها بعد از انتقال به آزمايشگاه خشك شده و از الك دو ميلي‌متري عبور داده شدند. ويژگي‌هاي فيزيكي و شيميايي خاك از جمله pH، EC، بافت، كربن آلي، كربنات كلسيم معادل خاك به روش‌هاي استاندارد و غلظت فلزات سنگين Cu، Zn، Cd، Ni، Cr، Pb، Fe و Mn توسط طيف سنج جذب اتمي اندازه‌گيري شدند. شاخص‌هاي آلودگي شامل عوامل غني‌شدگي، شاخص زمين‌انباشت، عامل آلودگي و شاخص بار آلودگي محاسبه شدند. ميانگين غلظت سه فلز Zn، Cd و Pb از ميانگين مرجع قاره‌اي آن‌ها بالاتر بود كه نشان‌دهنده دخالت انسان در افزايش غلظت آن‌ها است. عامل غني‌شدگي و مساحت تحت تأثير آلودگي توسط فلز Cd در بين فلزات مطالعه شده بالاترين مقدار را داشت و Pb و Zn در مرتبه دوم و سوم قرار داشتند. كم‌ترين و بيش‌ترين مقدار شاخص زمين‌انباشت به‌ترتيب مربوط به Ni و Zn بود. از نظر اين شاخص دو فلز Cd و Pb كلاس‌هاي آلودگي شديد و متوسط ايجاد كرده‌اند و ساير فلزات تقريبا بدون آلودگي بودند. كم‌ترين و بيش‌ترين مقدار عامل آلودگي به‌ترتيب به فلز Ni و Zn تعلق داشت. كلاس‌هاي آلودگي حاصل از دو شاخص زمين‌انباشت و عامل آلودگي مشابهت قابل‌توجهي داشت. مقدار شاخص بار آلودگي كم‌تر از يك بود كه بيان‌كننده عدم وجود آلودگي در منطقه است. شاخص‌هاي انفرادي (EF، Igeo و CF) كلاس‌هاي آلودگي شديدتري را نسبت به شاخص تجمعي PLI به‌وجود ‌آوردند. به‌عبارت ديگر استفاده از شاخص‌هاي تجمعي باعث ناديده شدن آلودگي شده ‌است. اين امر مي‌تواند تصميم‌گيران را در برخورد با نوع و منشأ آلودگي به اشتباه انداخته و برخوردهاي جدي را به‌دنبال نداشته‌ باشد.