سنجش و پهنه‌بندي غلظت فلزات سنگين در آب چاهك‌هاي امتداد رودخانة سيستان از نقطة صفر مرزي تا تالاب بين‌المللي هامون

رودخانة سيستان كه ادامة رودخانة هلمند افغانستان است در مسير عبور خود از زمين‌هاي كشاورزي و مناطق شهري مي‌گذرد. بنابراين، احتمال ورود انواع آلاينده‌ها به‌ويژه فلزات سنگين از منابع مختلف به اين رودخانه وجود دارد. از طرفي، رودخانه پس از ورود به دشت سيستان سطح آب چاهك‌هاي امتداد رودخانه را تحت تأثير قرار مي‌دهد. بنابراين، در صورت آلودگي ممكن است باعث افزايش غلظت فلزات سنگين در آب چاهك‌ها شود. بر اين اساس هدف پژوهش حاضر، بررسي غلظت فلزات سنگين در آب چاهك‌هاي امتداد رودخانه سيستان بود. نمونه‌برداري از ۲۶ حلقة چاهك فعال در زمستان ۱۴۰۰، از نقطة مرز مشترك افغانستان تا هامون هيرمند انجام شد. غلظت فلزات سنگين با استفاده از دستگاه ICP به‌دست آمد. سپس، نتايج به كمك روش كريجنگ معمولي و كو‌كريجينگ، توسط نرم‌افزار ArcGIS پهنه‌بندي شد. ميانگين pH برابر 8/31 بود. درحالي‌كه غلظت شوري و ذرات معلق كل به‌ترتيب 3/74 و 4/62 گرم بر ليتر به‌دست آمد. هدايت الكتريكي نيز ۶۳۲۲ ميكروزيمنس بر سانتي‌متر اندازه‌گيري شد. ميانگين غلظت كروم، آهن، نيكل، مس، روي، كادميم و سرب به‌ترتيب 2/64، ۱۲۴، 10/5، 9/33، ۱۷، 1/43 و 2/79 ميكروگرم بر ليتر محاسبه شد. الگوي عناصر مورد بررسي نيز به‌صورت كادميم كروم سرب مس نيكل روي برآورد شد. نتايج مطالعة اخير حاكي از كم‌تر بودن غلظت فلزات سنگين كروم، آهن، نيكل، مس، روي و كادميم در مقايسه با حدمجاز سازمان بهداشت جهاني بود. درحالي‌كه غلظت سرب بالاتر از حد مجاز اين استاندارد سنجش شد. پايين بودن غلظت عناصر مذكور مي‌تواند به‌دليل كم بودن غلظت عناصر در سنگ بستر باشد. هم‌چنين، pH قليايي آب مي‌تواند به‌صورت بافر عمل كرده و موجب غيرمحلول شدن عناصر و رسوب آن‌ها شود. ميزان عوامل شوري و هدايت الكتريكي نشان دادند كه آب چاهك‌ها براي زراعت و شرب دام مناسب نيست. نتيجة پهنه‌بندي عناصر نشان‌دهندة افزايش غلظت فلزات از مرز افغانستان به سمت درياچة هامون است. با توجه به قدمت چاهك‌ها (۶ ماه تا 43 سال) مي‌توان بيان كرد كه عامل كاهش غلظت فلزات در بخش ابتدايي مسير،‌ به‌دليل عمر بيش‌تر چاهك‌ها و برداشت مداوم آب و مخلوط شدن آب در طي زمان آب‌آوري رودخانه است.