مدل‌سازي ديناميك سيستم مشاركتي براي مديريت منابع آب زيرزميني (منطقة مورد مطالعه: دشت مرند، ايران)

مسائل مديريتي منابع آب زيرزميني از يك‌سو به‌دليل پيچيدگي و عدم قطعيت ناشي از اثرات عناصر انساني (شناختي، اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و سياسي) و از سوي ديگر، به‌دليل محدوديت در درك چگونگي تقابل و تعامل آن عناصر با سيستم‌هاي بيوفيزيكي، تبديل به چالشي بسيار جدي شده است. لذا، شناسايي پيچيدگي‌هاي ساختاري، فرآيندي و رفتاري حاكم در مديريت آب، مستلزم به‌كارگيري روش‌هاي متناسب براي حل اين پيچيدگي‌هاست. در اين مطالعه براي پاسخ به چگونگي استفاده از روش‌هاي مشاركتي براي گنجاندن عناصر انساني پيچيده در مديريت منابع آب زيرزميني از روش سيستم ديناميكي استفاده شده است. اين روش بر تعامل و مدل‌سازي ذينفعان متمركز است و در نهايت به تصميم‌گيري ختم مي‌شود. تدوين مدل مشاركتي سيستم ديناميك در پنج گام انجام شد و در گام‌هاي بيان مسأله، تدوين فرضية پويا، طراحي و تحليل سياست از روش كيفي تبعيت كرد. بخش‌هاي تدوين و فرمول‌بندي مدل، آزمون مدل به روش كمي و در نهايت سناريوسازي و طراحي سياست نيز به روش آميخته (كمي-كيفي) انجام گرفت. گروه‌هاي مشاركت‌كننده در اين پژوهش شامل سه گروه اصلي كارشناسان بخش دولتي (از چهار نهاد وزارت نيرو، وزارت جهاد كشاورزي، سازمان تعاون روستايي و وزارت كشور (فرمانداري) در سطح شهرستان مرند و استان آذربايجان شرقي، متخصصان بخش‌هاي غيردولتي فعال در بخش مديريت آب و كشاورزي و نماينده‌هاي بهره‌برداران منابع آب زيرزميني در دشت مرند بودند. براي تدوين حلقه‌هاي علت و معلولي، از تكنيك گروه‌هاي متمركز كانوني استفاده شد. سياست‌هاي مختلف در قالب شش سناريو مورد بررسي قرار گرفت و در نهايت دو سناريو منجر به تعادل در منابع آب زيرزميني و جبران كسري مخزن آبخوان دشت مرند شد. سناريوي مطلوب با ادغام سه راهبرد سياستي اصلاح ساختار حكمراني منابع آب زيرزميني در دشت مرند، افزايش راندمان آبياري از طريق اجراي شبكه‌هاي آبياري مدرن و اصلاح الگوي كشت در سطح دشت مرند به‌دست آمد.