بازشناسي نقش عوامل محيطي بر احساس معنويت در مساجد جامع ايران مبتني بر نظريه داده بنياد (محدوده مطالعه: مساجد جامع يزد و اصفهان)

اهداف: معنويت همواره يكي از اركان معماري اسلامي در ادوار مختلف تاريخي ايران بوده است. از اين ‌رو، در نمونه‌هاي عالي اين معماري مانند مساجد، فضاي قدسي و احساس معنويت به‌خوبي درك مي‌شود. متأسفانه جايگاه حس قدسي و معنوي در خلق فضاي برخي از مساجد معاصر دچار خدشه شده است. از اين ‌رو، توجه و بازخواني احساس معنويت در معماري مساجد و استفاده از الگوهاي ارزشمند معماري سنتي ضروري به نظر مي‌رسد. بر اساس اين ضرورت، هدف اين مقاله بازشناسي مؤلفه‌هاي احساس معنويت در مساجد جامع ايران است. روش‌شناسي: روش پژوهش كيفي بوده و با استفاده از روش «نظريه داده بنياد» عناصر ايجادكننده حس معنويت در سه مسجد جامع يزد، جامع اصفهان و جامع عباسي را تبيين مي‌كند. محقق با حضور مستمر در محيط و مصاحبه‌هاي ژرف با ۳۵ نفر از كارشناسان و خبرگان، منطبق بر «رهيافت ساخت ‌گرايانه» داده‌هاي گردآوري‌شده را در سه مرحله‌ كدگذاري باز، محوري و انتخابي آناليز كرد. براي تحليل داده‌هاي كيفي و كدگذاري و بررسي ميزان فراواني كدهاي مستخرج از مصاحبه از نرم‌افزار ۱۲NVivo استفاده شد. يافته‌ها: با استفاده از الگوهاي معنايي، كالبدي، هندسي و فضايي موجود در نمونه‌هاي برجسته مساجد سنتي ايران، مي‌توان احساس معنويت را تقويت كرد. بر اساس نتايج حاصل از مصاحبه با ۳۵ نفر، ۲۲۵ كد طي فرآيند تحقيق استخراج شد. با بازبيني‌هاي متعدد و ادغام كدها بر اساس تشابه طي چندين مرحله، ۲۵ كدباز، ۱۱ كد محوري و ۵ كد انتخابي استخراج گرديد. نتيجه‌گيري: پنج شاخص «وحدت‌بخشي اجزا در كليتي واجد معنا»، «تزيينات سنتي مبتني بر شناخت عرفاني»، «گشودگي فضايي و عظمت در كالبد»، «حضور معنايي نور و ايجاد سايه‌روشن» و «هندسه مركزگرا و تقارن موضعي» مؤلفه‌هاي ايجادكننده احساس معنويت در مساجد مورد مطالعه هستند.