تغييرات زماني برخي از عوامل حاصلخيزي خاك در اراضي كشاورزي استان آذربايجان شرقي

اهداف: وجود تغييرات مكاني در خصوصيات خاك امري طبيعي است ولي شناخت اين تغييرات به ويژه در اراضي كشاورزي جهت برنامه ريزي دقيق و مديريت امري اجتناب‌ناپذير است. اين پژوهش با هدف پايش وضعيت حاصلخيزي خاك‌ها براساس تغييرات مكاني و زماني عناصر كربن آلي، فسفر و پتاسيم قابل جذب در اراضي كشاورزي استان آذربايجان شرقي در فاصله زماني ۱۵ سال (۱۴۰۱-۱۳۸۵) انجام گرفت.روش‌شناسي: پژوهش حاضر از نوع كاربردي بوده و در سال ۱۴۰۲ در استان آذربايجان شرقي انجام شد. ابتدا نقشه‌هاي تغييرات مكاني كربن آلي، فسفر و پتاسيم قابل جذب از روي نتايج آناليز ۹۰۰۰ نمونه خاك كه در فاصله سال‌هاي ۱۳۸۵-۱۳۸۱ از اراضي زراعي كليه شهرستان‌هاي استان جمع‌آوري شده بودند، با استفاده از روش عكس فاصله وزني تهيه شدند. نقشه‌هاي مذكور در فاصله سال‌هاي ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۱ نيز براساس داده‌هاي ۱۴۰۰ پايگاه داده، تهيه و پهنه‌هاي همگن ويژگي‌هاي مورد بررسي براساس استانداردهاي موسسه تحقيقات خاك و آب كلاس‌بندي شدند.يافته‌ها: سطح اراضي با كربن آلي كمتر از 1% (فقير) كاهش قابل توجهي داشت؛ به طوري كه در سال ۱۴۰۱ سطح اين اراضي به كمتر از نصف كاهش يافت. ولي سطح اراضي كه كربن آلي در آنها بالاتر از 1% بود به بيش از ۶۶۰ هزار هكتار افزايش يافت. مقدار فسفر قابل جذب خاك طي اين سال‌ها به صورت قابل توجهي كاهش يافت. به طوري كه در بيش از ۱۲۶۰ هزار هكتار فسفر قابل جذب خاك به كمتر از ۱۰ ميلي‌گرم بر كيلوگرم كاهش يافت. برعكس اين دو عنصر مقدار پتاسيم طي اين دوره تغيير چنداني نداشت. نتيجه‌گيري: سطح اراضي با كربن آلي زير حد بحراني به طور قابل توجهي كاهش پيدا كرده است و به كمتر از نصف كاهش يافته است ولي سطح اراضي كه كربن آلي در آنها بالاتر از حد بحراني است افزايش يافته است. مقدار فسفر قابل جذب خاك طي اين بازه زماني به صورت قابل ملاحظه‌اي كاهش يافته است و در حال حاضر بيش از ٪۸۵ اراضي كشاورزي به كمبود فسفر مبتلا هستند. بر عكس اين دو عنصر مقدار پتاسيم قابل جذب خاك طي دوره مورد مطالعه تغيير چنداني نداشته است.