تقريري نو از نظريه «بازگشت علم حصولي به علم حضوري» علامه طباطبايي

علامه طباطبايي در آثار مختلفشان بر اين نظر تصريح كرده‌اند كه «علم حصولي به علم حضوري بازمي‌گردد». با توجه به كلمات و عبارات مختلف ايشان، دو بيان از بازگشت علم حصولي به حضوري قابل برداشت است: 1. در يك بيان، مأخذ و منشأ انتزاع هر علم حصولي، يك علم حضوري دانسته شده است. 2. در بياني ديگر بر اين نكته تأكيد شده كه علم حصولي مجاز و اعتباري اضطراري است و ازاين‌رو هر علم حصولي حقيقتاً يك علم حضوري است. در اين نوشتار بعد از توضيح هردو بيان تلاش شده است تا با يافت وجه‌جمعي ميان اين دو بيان، تقريري نو از اين نظريه به‌دست آيد. در اين وجه‌جمع، بيان دوم اصل انگاشته شده و بيان اول به آن تأويل برده مي‌شود و نتيجه اين مي‌شود كه علم حصولي هم متأخر از علم حضوري است (بنا بر بيان اول) و هم در حقيقت همان علم حضوري است (بنا بر بيان دوم). اگرچه اين وجه‌جمع در نگاه ابتدايي، گزاره‌اي متناقض به‌ نظر مي‌رسد، اما با نگاه دقيق‌تر مشخص مي‌شود كه تأخر علم حصولي بر علم حضوري از سنخ «تأخر مجاز بر حقيقت» است.