تعاملات علما و حكومت شيباني/ جدايي سياسي ماوراءالنهر از ايران

با استيلاي شيبانيان ابوالخيري بر سمرقند (907ق.) هم‌زمان با تأسيس دولت صفوي، روندي آغاز شد كه نتيجه آن، تقابل مذهبي ميان ماوراءالنهر و مناطق داخلي ايران بود. اين تحول، منجر به اولين مرحله جدايي سياسي ماوراءالنهر از ايران شد و چند قرن بعد با دخالت روسيه به جدايي كامل انجاميد. در بررسي عوامل بسترساز اين روند، اغلب سهم رهبران سياسي برجسته شده، حال ‌آنكه سهم علما و فتاواي آنان در شكل گيري اين جدايي نيز درخور توجه است. پژوهش حاضر با رويكرد توصيفي- تحليلي و با تكيه ‌بر داده ها و دستاورد مطالعات، در صدد است تا ضمن ارزيابي وضعيت اجتماعي علما در حكومت شيباني، تأثير عملكرد آنان را در جدايي سياسي ماوراءالنهر از نواحي داخلي ايران مورد بررسي قرار دهد. نتايج به‌دست‌آمده نشان مي دهد كه علما با تصدي مشاغل مهم قضايي، اداري، سياسي و نيز برخورداري از منابع مالي، نقطه كانوني اقدامات سياسي- نظامي شيبانيان بودند. آنان با صورت بندي دوباره مفاهيم ديني مانند خلافت، جهاد، دارالحرب و نيز صدور فتوا در هويت بخشي به حكومت شيباني و مشروعيت پذيري آن تازه واردان از سوي مردم نقش كليدي داشتند. افزون بر اين، بررسي عملكرد علماي اهل سنت ماوراءالنهر در توجيه تكاپوهاي نظامي- سياسي شيبانيان در مقابل حكومت هاي همجوار نشان مي دهد كه اقدامات آنان منجر به رسميت دعاوي ارضي شيبانيان و پايه‌گذاري جدايي سياسي ماوراءالنهر از ايران شد.