الگوي شكل ‌گيري جنبش‌هاي اعتراضي با تأكيد بر نقش شبكه‌هاي اجتماعي مجازي

شبكه‌هاي اجتماعي مجازي، انقلابي را در ارتباطات، تعامل و اشتراك‌گذاري ايده‌‌ها ايجاد كرده و به يك عامل حياتي و مؤثر در پيدايش و حيات جنبش‌‌هاي اعتراضي تبديل شده است. هدف اين مقاله، به دست آوردن الگوي شكل‌گيري جنبش‌هاي اعتراضي ايران در بستر شبكه‌هاي اجتماعي است. تحـت‌تـأثير شبكه‌هاي اجتماعي مجــازي، سه رخداد اعتراضيِ حوادث بعد از انتخابات سال 1388، وقــوع اعتراضــات و ســپس آشــوب‌هــاي دي‌مــاه ٩٦ و آبان 1398 در گسترۀ بالايي از شــهرهاي كشور، فضاي سياسـت رسـمي ايـران را بـا تكانـه‌هـاي شـديدي مواجـه كـرد و با ايجاد روند جديدي در اجرا و سازمان‌دهي اعتراضات اجتماعي، تأثيرات فراواني را بر سياست‌گذاري فضاي مجازي كشور داشـت. اين مقاله با كاربست نظريۀ جامعۀ شبكه‌اي، تلاش مي‌كند به اين پرسـش پاسخ دهد كه چه الگويي بين استفاده از شبكه‌هاي اجتماعي مجازي و شكل‌گيري و تكامل جنبش‌هاي اعتراضي در كشور و مشخصاً در اعتراضات سال‌هاي 1388، 1396 و 1398 وجود دارد؟ به‌منظور دستيابي به هدف، با استفاده از رويكرد كيفي و روش تحليل مضمون، 14 نفر از نخبگان مرتبط با موضوع، ازطريق نمونه‌گيري هدفمند انتخاب شدند و به دو صورت حضوري و غيرحضوري (به‌لحاظ شيوع بيماري كرونا و با استفاده از نرم‌افزارهاي ارتباط آنلاين) مصاحبۀ عميق و نيمه‌ساختاريافته انجام شد. از كدگذاري و تحليل داد‌ۀ مصاحبه‌هاي انجام‌شده، درمجموع 78 مفهوم كليدي، 26 واحد معنايي فشرده، 7 مضمون فرعي و 3 مضمون اصلي سازمان داده شد. يافته‌هاي تحقيق نشان مي‌دهد شبكه‌هاي اجتماعي در قالب سه مضمون كلي «هنجارسازي»، «بسيج و سازمان‌دهي» و «واكنش ميداني»، بر جنبش‌هاي اعتراضي تأثير مي‌گذارد.