بررسي مباني انديشه ابن‌ عربي در باب معنايابي و معنابخشي زندگي

تاريخ تحقيق و ژرف ‌انديشي در باب «معناي زندگي» به ‌‌عنوان يك اصطلاح تخصصي در حوزه‌هاي علوم انساني، به سال‌هاي پس از جنگ جهاني دوم و اواسط قرن بيستم بازمي‌گردد. بيشتر ديدگاه‌هاي مرتبط با معناي زندگي، بيشتر در متون غربي و در آثار روان‌شناسان اجتماعي، زبان‌شناسان و متخصصان نظري حوزه آموزش در همين دوره تاريخي، صورت‌بندي شده‌اند. بررسي ديرينه‌شناسانه مفهوم زندگي و روش‌هاي درك معاني آن، خواننده را به آراء و اقوال صاحب‌نظران و به‌ويژه فيلسوفان شرق و غرب عالم از ابتداي تاريخ تفكر، همچون تدئوس متز و رابرت نازيك (1938-1974.م) 1 رهنمون مي‌كند. بي‌‌گمان، ريشه‌هاي بسياري از يافته‌هاي معاصر در باب مقوله معناي زندگي، در اقوال و آراء اين دو نظريه‌پرداز نهفته است. مسئلۀ اين نوشتار، حول آراي ابن‌عربي (560-638ه.ق.)، عارف و صوفي مسلمان، در باب درك معناي زندگي شكل گرفته است. او در قلمرو انديشۀ عرفاني و فلسفي خود، به‌طور مستقيم مقولۀ معنا و معنايابي زندگي را مطرح نكرده است؛ اما يكي از پيامدهاي انديشۀ او، مقولۀ دست‌يابي به درك معناي زندگي است. اين پژوهش با روش توصيفي- تحليلي، پس از ارائۀ چارچوبي نظام‌مند از ديدگاه‌هاي مرتبط با حوزۀ معناي زندگي، به بيان ارتباط عرفان و معنا مي‌پردازد و سپس مباني ديدگاه‌هاي ابن‌عربي را در حوزۀ معنابخشي به زندگي بيان مي‌كند. مقولۀ معنا در گفتمان‌ عرفاني ابن‌عربي، با مفهوم كلمه در سه ساحت انسان، جهان و قرآن، در پيوند است.‌ معنا در مقام هدف با عنصر تأويل و در مقام كاركرد با مفهوم آينه‌بودگي انسان براي حق و نيز مرتبۀ كمال ارتباط مي‌يابد. همچنين معنا به‌عنوان ارزش با اصل وحدت‌وجود و مقولۀ شناخت حق و خود و معرفت به نشئۀ روحاني، در پيوند است. از نظر ابن‌عربي كاركرد زندگي با داشتن جنسيت خاصي در پيوند نيست و تركيب انضمامي «معناي زندگي» نيز در انديشۀ وي، معادل : الف- عالم خيال و نيز ب- زندگي به‌مثابه حضور انسان در موقعيت‌هاي فردي و اجتماعي در پيوند است. براي يافتن معناي زندگي از طريق انديشۀ وحدت‌وجودي شيخ، مي‌توان از كشفي‌بودن معنا با توجه به قاعدۀ «النبوه العامه المكتسبه» براي انسان‌كامل سخن گفت و در عين‌حال تحليلي جعل‌گرايانه از معنا را به‌كمك اصطلاح «اله‌المعتقدات» براي معناسازي زندگي انسان‌حيواني ارائه كرد؛ بنابراين معنايابي زندگي به روش‌هاي طبيعت‌گرا و فراطبيعت‌گرا در ساحت انديشۀ شيخ، دنبال مي‌شود.