صورت ‌بندي گفتماني گزاره‌هاي فاتاليستي در شعر حافظ (با تأكيد بر گفتمان عرفاني)

شعر حافظ به‌ دليل انباشتگي از ايهام ‌ها و استعاره‌هايي كه وجه صراحت‌گريزي و سياليت آن را دوچندان كرده، بيشترين قابليت را براي بررسي از منظر تحليل گفتمان دارد. بررسي گزاره‌هاي فاتاليستي در شعر حافظ، فراتر از دلالت ظاهري آنها بر سرنوشت‌باوري افراطي، ارتباط اين گزاره‌ها را با واقعيت‌هاي اجتماعي، سياسي، ايدئولوژيكي زمان روايت متن و عواملي مانند «بافت تاريخي» و «روابط قدرت در جامعه» آشكار مي‌سازد. پژوهش حاضر با در نظر گرفتن گفتمان فاتاليزم در شعر حافظ به‌مثابه برساخته‌اي از ارتباط ساختار و بن‌مايه‌هاي شعر وي با عوامل برون‌متني، كوشيده است صورت‌بندي جديدي از آن به دست دهد كه با آزادانديشي و ديدگاه‌هاي منتقدانه حافظ سازگار باشد.  اين مقاله به روش توصيفي- تحليلي نگاشته شده است.  بررسي‌ها نشان داد كه حافظ در پس صورت متن و فراتر از عبارات ظاهري شعرش كه از تسليم در برابر تقدير سخن مي‌گويد، درصدد برساختن گفتماني انتقادي ازطريق بهره‌برداري از زبان، براي ايجاد تغيير در ساختارهاي كلان اجتماعي و مبارزه با نهادهاي قدرت و ايدئولوژي‌هاي‌ وابسته به آنهاست. وي در روند يك بازي زباني، ضمن بسط ايدئولوژي محبوب خود در روكشي از فاتاليزم، هدفي فراتر از اشاعه تقديرگرايي را در شعر خود دنبال مي‌كند و مي‌كوشد با بازتوليد و القاي پيام و معنايي جديد از تقديرگرايي در ذهن مخاطب، از دامنه هژموني گفتمان‌هاي زهدگرا و شريعت‌مدار در عصر خود بكاهد.