خودانگاره دولت و ملت در سياحت‌نامه ابراهيم بيگ

بسياري از وجوه دولت مدرن در سال‌هاي منجر به انقلاب مشروطه، در ادبيات سياسي آن دوران بازتابي معنادار پيداكرده است. برخي از آثار آن دوره در عين سادگي، متضمن مهم‌ترين مضامين شكل‌گيري دولت ملت جديد در ايران بودند. سياحت‌نامه ابراهيم بيگ به‌عنوان اثري انتقادي با ماهيت روايي ازجمله مهم‌ترين اين آثار است. اين كتاب از سويي با نهايت دقت به ترسيم وضعيت سياسي اجتماعي آن دوره اهتمام مي‌ورزد، و از سوي ديگر به مقايسه‌اي ظريف ميان وضعيت موجود جامعه ايران با جوامع موسوم به پيشرفته در مغرب زمين مي‌پردازد. ازاين‌رو، هدف مقاله  نشان دادن جايگاه برخي از مهم‌ترين مضامين موجود در ادبيات سياسي آن دوره و نقش آن‌ها در ترسيم هر دو سوي قطب آرمان‌شهر/ تباه‌شهر موردنظر مخالفان تداوم وضع موجود بود. اين پژوهش با روش تحليل مضمون انجام‌شده و با استخراج كدها، مقولات و مضامين موجود در جلد نخست اين اثر –كه از اهميت سياسي و اجتماعي برخوردار است ، مي‌كوشد تا الگويي از مضامين مربوط به  دولت و ملت را بازخواني كند. مهم ترين يافته اين پژوهش كه با تأكيد بر «غرب» به‌عنوان «ديگري فرادست»، به موضوع شكل‌گيري خودانگاره ايراني در چارچوب مفاهيم «خود كهتري فرهنگي» و «ذهنيت استعماري» مي‌پردازد، نشانگر آن است كه با تصور وجود نگاه تحقيرآميز از سوي غرب و برتر شمردن هر آنچه به ديگري مرتبط است، هر آنچه مربوط به خود را خوار  خفيف شمرده مي شود. بدين ترتيب، برخي از ريشه‌هاي خود كهتري فرهنگي امروزين را مي‌توان در چهارچوب ذهنيت استعماري در متون آن دوره كه رؤيايي با غرب مسئله اي محوري بود، رديابي كرد.