تغييرپذيري فرم‌هاي اصلي و ثانويه هوموس در مقياس محلي در رابطه با شاخص‌هاي مورفومتري

سابقه و هدف: فرم‌ هوموس خاك تحت تأثير عوامل زيستي مانند نوع پوشش گياهي و موجودات خاك بر روي عوامل غير زيستي مانند اقليم، توپوگرافي و سنگ‌بستر تكامل مي‌يابد؛ بنابراين شاخص مهمي در جنگل است. پژوهش‌ها نشان داده كه تغييرات ارتفاع از سطح دريا تأثير معني‌داري بر تغييرات فرم هوموس دارد ليكن رابطه آن با تغييرات متغيرهاي مرتبط با ريخت‌شناسي توپوگرافي مبهم است. اين پژوهش باهدف تعيين رابطه شاخص‌هاي مورفومتري توپوگرافي با تغييرات فرم‌هاي هوموس در مقياس محلي انجام شد.مواد و روش‌ها: در شيب يك گراديان ارتفاعي 200 تا 1000 متري با استفاده از 510 پروفيل هوموس، فرم‌هاي اصلي و ثانويه هوموس با استفاده از طبقه‌بندي فرم‌هاي هوموس خشكي‌زي تروفرم (مناسب براي جنگل‌هاي كوهستاني معتدله) به روش طبقه‌بندي اروپايي در مساحت 1700 هكتار از سري اول جنگل شصت كلاته تعيين شد. مشخصه‌هاي اوليه و ثانويه توپوگرافي از مدل رقومي زمين باقدرت تفكيك مكاني 10 متر به دست آمد. از آناليز تشخيص و رگرسيون براي تعيين روابط استفاده شد.يافته‌ها: نتايج نشان داد طبقه‌بندي منطقه به دو حد ارتفاعي پايين‌بند كمتر از 599 متر و ميان‌بند بالاتر از 600 متر باعث افزايش ضريب صحت كلي براي فرم هوموس اصلي به ترتيب 55 و 14 درصد و براي فرم هوموس ثانويه 83 و 58 درصد خواهد شد. ضريب كاپا نيز براي فرم هوموس اصلي دو منطقه پايين‌بند و ميان‌بند به ترتيب 112 و 49 درصد افزايش يافت. در پايين‌بند فراواني فرم هوموس اصلي مول بيشتر بود حال‌آنكه دو فرم هوموس اصلي مودر و آمفي در ميان‌بند فراواني بيشتري داشتند. تغييرات فرم‌هاي هوموس ثانويه نشان داد كه در پايين‌بند فراواني يومول بيشترين است، حال‌آنكه يومودر در ميان‌بند بيشترين فراواني را داشت. درمجموع فراواني فرم‌هاي هوموس يوماكروآمفي، يومزوآمفي و لپتوآمفي در ميان‌بند بيشتر از پايين‌بند بود. برخلاف يافته‌هاي پژوهشي قبلي مشخص شد ارتفاع از سطح دريا ارتباط منفي با تغييرات فرم هوموس اصلي و ثانويه در ميان‌بند دارد حال‌آنكه ارتباط مثبتي در پايين‌بند داشت و البته ارتباط شيب برعكس آن بر تغييرات فرم‌هاي هوموس اثر مي‌گذارد. رابطه انحناي نيمرخي و انحناي مسطح با فرم هوموس اصلي و ثانويه در پايين‌بند و ميان‌بند مثبت بود؛ به ديگر سخن با افزايش تقعر دامنه در جهت شيب و تحدب دامنه عمود بر شيب تمامي افق‌هاي ديفرانسيل هوموس حضور خواهند داشت و باعث تشكيل ساختمان خاكدانه بزرگ زيستي در افق نيمه آلي Ah خواهد شد كه حضور يومول و لپتوآمفي را توضيح مي‌دهد. شاخص رطوبت توپوگرافي نيز در پايين‌بند و ميان‌بند رابطه مثبتي با تغييرات فرم‌هاي هوموس اصلي و ثانويه داشت كه نشان مي‌دهد با افزايش رطوبت خاك كه ناشي از محتواي ماده آلي بيشتري در افق‌هاي سطحي خاك است، فرم هوموس اصلي به‌طرف مودر تمايل خواهد يافت.نتيجه‌گيري: ارتباط تغييرات فرم‌هاي هوموس اصلي و ثانويه با شاخص‌هاي مورفومتري نشان داد كه روند تغييرات ارتفاع از سطح دريا و شيب با تغييرات فرم‌هاي هوموس در پايين‌بند و ميان‌بند به‌صورت يكسان نيست و عكس همديگر است كه تأكيد مي‌نمايد در بررسي‌هايي با مقياس محلي توجه به جزئيات نتايج را دقيق‌تر خواهد نمود. از بين مشخصه‌هاي ثانويه شاخص رطوبت توپوگرافي به‌عنوان متغيري اثرگذار بر تغييرات فرم‌هاي هوموس معرفي شد. وضعيت تحدب و تقعر دامنه مي‌تواند با تغيير بر دخل‌وخرج آب، رطوبت و زهكشي افق نيمه آلي Ah تغييرات معني‌داري بر فرم‌هاي هوموس اصلي و ثانويه داشته باشد.