تجارت خارجي در ايران از قرن سوم تا آخر قرن پنجم هجري قمري

پژوهش حاضر در پي پاسخ به اين پرسش است كه طي قرون سوم تا پنجم قمري حكومت‌هاي ساماني، غزنوي و آل بويه چه تأثيري بر تجارت خارجي سرزمين‌هاي تحت سلطۀ خود نهادند؟ روش گردآوري اطلاعات به شيوۀ اسنادي و كتابخانه‌اي و روش نگارش تحليلي است. نتايج پژوهش به شرح زير است: با تشكيل دولت‏هاي سامانيان، غزنويان و آل بويه، از اواخر قرن سوم، اوضاع سياسي تثبيت و در نتيجه امنيت نسبي برقرار گرديد. از اين رو، زمينۀ رشد موقعيت اقتصادي شهرها از جمله بازارها، صنايع و به­ويژه داد‏و‏ستد فراهم شد. حجم عظيم سكه‌هاي نقرۀ ساماني يافت­شده در اروپا (در نتيجۀ واردات برده و كالا از اروپاي شرقي) نمايانگر خروج ميزان زيادي نقدينگي از قلمرو ساماني است كه تراز بازرگاني منفي و كاهش توان اقتصادي را در پي داشت. اين در حالي است كه در دورۀ غزنوي با ورود مقادير عظيمي از ذخاير طلا و نقره نقدينگي افزايش يافت كه در ضرب مسكوكات و تسهيل تجارت مؤثر بود. در غرب، آل بويه، برخلاف دو حكومت پيش­گفته، صنعت منسوجات را تقويت كرد و از طريق تجارت را رونق داد. در نهايت الگوي مشابهي از اين سه حكومت مشاهده مي‌شود. اقداماتي همچون ضرب سكه با عيار بالا، حفظ عيار مسكوكات، برقراري امنيت راه‌ها از طريق سركوب راهزنان، نصب علائم راهنمايي در بيابان‌ها، ساخت كاروانسرا و پل و رباط و چاه در مسير راه‌ها بر رشد و گسترش تجارت داخلي و خارجي تأثير بسزايي داشت.