سه بيان از «ديرند» در فلسفۀ برگسون؛ صورت ‌بندي دلوزي از فلسفۀ برگسون چه «تفاوتي» دارد؟

فلسفۀ برگسون را گاه دوگانه‌انگار دانسته‌اند و گاه يگانه‌انگار. بهاي جانبداري از هريك نيز نابوده ‌انگاشتن بعضي مفاهيم و تصريح‌هاي برگسون به نفع بعضي ديگر بوده است. در اين ميان، كساني كوشيده‌اند فلسفۀ برگسون را هم‌زمان دوگانه‌انگار و يگانه‌انگار بخوانند، اما كوشش‌ها نه‌تنها نابسنده بوده بلكه بر دشواري‌هاي پيشين نيز افزوده است؛ زيرا گاه فلسفۀ برگسون را به فلسفه‌اي وحدت وجودي بازبرده و گاهي بر بنيادي ديالكتيكي استوار ساخته و گاه ديگر آن را به‌نوعي دوگانه‌انگاريِ متعارف بدل كرده است. ژيل دلوز، با طرح آموزۀ «تفاوت»، خوانشي از فلسفۀ برگسون به دست داده است كه بر اساس آن فلسفۀ برگسون لحظات مختلفي از دوگانه‌انگاري و يگانه‌انگاري دارد كه در هريك، ديرند «بياني» ديگرگونه مي‌پذيرد: از دوگانه‌انگاري مطلق به يگانه‌انگاري نهفته و سپس به دوگانه‌انگاريِ بازيافته. هدف اين مقاله اين است كه ضمن برجسته كردن تفاوت اساسي خوانش دلوز با بقيۀ خوانش‌هاي وحدت وجودي يا دوگانه‌انگار يا ديالكتيكي از فلسفۀ برگسون، نشان دهد كه توضيح نسبت اين لحظات و به‌ويژه توضيح منطق گذارِ واپسين به دوگانه‌انگاريِ بازيافته مستلزم فراخواندن آموزه‌اي است كه گرچه دلوز خود آن را پرورانده، در خوانش‌اش از برگسون آن را چندان برجسته نكرده است. به‌اين‌ترتيب، مدعا اين است كه توضيح منطقِ تفكيك لحظه‌هاي فلسفۀ برگسون در خوانش دلوز و نيز منطق گذار از هريك به ديگري، به‌جاي ملاحظۀ دو بيان از ديرند، مقتضي در شمار آوردن بيان سومِ ديرند همچون تفاوت في‌نفسه است. اين‌گونه است كه بيان‌پذيري هريك از وجوه ديرند در سه گونه‌‌ تفاوت ميسر مي‌گردد: ديرند همچون امر ناب در تفاوت ماهوي، ديرند همچون امر فراگير در تفاوت شدّي و ديرند همچون امر خلاق در تفاوت في‌نفسه.