بازشناسي انتقادي و طراحي مدل تعديل يافته از روش تحليل لايه اي علي در مطالعات شهري و منطقه اي

با توجه به ماهيت پيچيده تصاوير ذهني آينده ساخت و بازساخت فضايي شهرها و مناطق كلانشهري و پيچيدگي‌هاي وضع موجود، اجتناب از نگاه اثبات‌گرايانه و تك لايه‌اي به مطالعات شهري-منطقه‌اي از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. اين مطالعه چشم اندازسازي در برنامه‌ريزي شهري و منطقه‌اي وخلق آينده‌هاي بديل را مستلزم انتخاب هوشمندانه و اصلاح شده‌‌اي از روش‌‌هاي آينده‌پژوهي مي‌داند. تحليل لايه‌اي علي يكي از مهمترين روش‌هاي آينده‌پژوهي و در ذيل پارادايم انتقادي معرفي شده است. اين روش به مثابه بسياري از روش‌ها با خلأها و محدوديت‌هايي همراه بوده و نيازمند تحليل نقادانه و تعديل است. روش اين پژوهش مرور انتقادي بوده و نتايج نشان مي‌دهد كه برخي مباني پارادايمي، فرض هاي بنيادين، اركان روش، ويژگي‌هاي كلي و روش‌شناسي تحليل لايه‌اي علي مورد نقد هستند. مهمترين نقد وارده آن است كه اين مدل، هنوز به لحاظ خاستگاه فلسفي با ابهاماتي مواجه و كوچ پارادايمي به پارادايم انتقادي صورت نگرفته است.  برهمين اساس، پيشنهاد شد تعداد لايه‌هاي مدل به 3 لايه و رويكرد لايه نخست از علمي-تجربي به رويكرد تفسيري تغيير كند. رويكرد لايه دوم به پس‌كاوي با هدف شناسايي مكانيزم هاي آشكار و نهان، و در نهايت ساختارشكني و انتقاد با هدف چشم اندازسازي جهت خلق آينده‌هاي بديل مبناي عملكردي لايه سوم قرار گيرد. جهت كاربست مدل در برنامه‌ريزي شهري و منطقه‌اي، دستگاه تحليلي اقتصاد سياسي فضا بر اين مدل سوار شده و همچنين امكان شناسايي ساختارها و مكانيزم‌هاي پنهان، ارائه مدل پارادايمي و سناريوهاي خلق آينده‌هاي بديل فراهم آمده است.