نمودِ كهن‌الگويِ پيرِ دانا و رؤيا در منظومه‌هايِ حماسيِ بهمن‌نامه و فرامرزنامه

«كهن‌الگو» يكي از اصطلاحات بنيادين در روان‌شناسي كارل گوستاو يونگ است كه در ناخودآگاه فردي و جمعي نوع بشر حضور دارد. هنر و ادبيّات، يكي از نمودگاه‌هاي اصلي ناخودآگاه بشري است. در شعر كهن فارسي، به‌ويژه منظومۀ حماسيِ بهمن‌نامه و فرامرزنامه، كهن‌الگوها ازجمله كهن‌الگوي «پيرِ دانا» براي تحقّقِ منظور يا غرضي خاص در حماسه حضور مي‌يابد كه نگارندگان در پژوهشِ پيشِ رو با استناد به دو منظومۀ حماسي، به توصيف و تحليل آن مي‌پردازند. پژوهندگان بر آن‌اند به اين پرسش پاسخ دهند كه كهن‌الگوي پير دانا، به چه اَشكالي در دو اثرِ يادشده ظاهر شده است؟ چنان‌كه از نتيجۀ تحقيق برمي‌آيد، گاهي شخصيت‌هاي شناخته‌شده به‌مانند زال، رستم و گرشاسپ، به حقيقتي كه در آينده ممكن است رخ دهد، واقف مي‌شوند و در نقشِ پير دانا، نزديكان خود را از آن رخدادِ در پيش‌آگاهي مي‌بخشند. گاهي هم كسي همچون بهمن كه تابعِ «نهادِ» خود است، در رؤيا با كساني مانند فريدون، سياوش و كيخسرو روبه‌رو مي‌شود و آنان در نقش پيرانِ دانا، با تهديد او را از بدي بر حذر مي‌دارند. در مواقعي هم پير دانا به‌عنوان پشتيبانِ پنهان، رخدادي تمثيلي را به تصوير مي‌كشد تا مخاطبش را از كاري نادرست بر حذر دارد. گاهي هم او در هيأت پرنده يا خواب‌گزاري پيش‌گو آشكار مي‌شود و رستگاري مخاطبش را رقم مي‌زند. نكتۀ قابل تأمّل اين است كه در همۀ موارد، رؤيا نقشي اساسي دارد و به‌طوركلي، پير دانا در سوگيري‌هاي كنش شاهان و پهلوانان و تغيير مسير حماسه، اثراتي مطلوب و تأثيرگذار به جاي مي‌نهد.