هويت قومي در جامعۀ ايراني: همگرايي يا واگرايي (مرور نظام‌مند مطالعات كمّي از ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۱)

اين نوشتار به دنبال تحليل هويت قومي در جامعهٔ ايراني بر پايهٔ پژوهش‌هاي انجام‌شده در حوزهٔ هويت قومي است و به اين مهم مي‌پردازد كه برجستگي هويت قومي در برابر هويت ملي در ميان اقوام ايراني چگونه است؟ و عوامل مؤثر بر واگرايي و همگرايي كدم‌اند؟ در چهارچوب نظري، افزون بر دو رويكرد كلان خطي و غيرخطي بودن نسبت و رابطهٔ اين دو هويت، از نظريه‌هاي ناسيوناليسم قومي، رقابت نخبگان، توسعهٔ نامتوازن و محروميت نسبي نيز بهره گرفته شده است. در اين تحقيق با به‌كارگيري روش مرور نظام‌مند، 48 پژوهش مرتبط با مسئلهٔ هويت قومي از سال 1380-1401 در ايران انتخاب شدند. يافته‌ها نشان داد همهٔ اقوام ايراني بر ايران‌محوري هويت خود تأكيد دارند و برجستگي هويت ملي در اولويت نخست گزينش هويتي همهٔ اقوام ايراني قرار دارد. همچنين، ميانگين نمرات هويت ملي در مقايسه با هويت قومي بسيار بالاتر است و بيش از 85% گروه‌هاي اجتماعي مختلف ايرانيان به ايراني‌بودن خود افتخار مي‌كنند. درعين‌حال، بالندگي به هويت قومي و تعهد و تعلق قومي در اقوام ايراني نمرهٔ بالايي دارد (نزديك به 60). با توجه به نتايج اين تحقيقات و تأكيد بر مطالبه‌گري قانون‌محور توسط اقوام، كنش‌هاي جمعي فراقانوني و همراه با خشونت و واگرايانه و گرايش قومي فرامرزي در ذهنيت اقوام ايراني جايگاهي ندارد.