بررسي اثرات بهره‌برداري از معادن بر ساختار و عملكرد پوشش گياهي و خاك سطحي مراتع (مطالعه موردي: مراتع بوئين‌زهرا)

سابقه و هدف: اكتشاف و بهره‌برداري معادن داراي اثرات زيست‌محيطي مخرب بر اكوسيستم‌هاي طبيعي از جمله مراتع است. در اين مطالعه به‌ منظور بررسي اثرات بهره‌برداري از معادن بر ساختار و عملكرد خاك سطحي و پوشش گياهي محدوده مطالعاتي مرادبيگلو واقع در شهرستان بوئين‌زهرا در استان قزوين، از روش تحليل عملكرد چشم‌انداز (LFA) و ارزيابي تغييرات شرايط ادافيكي منطقه استفاده شد. مواد و روش ‌ها: ابتدا مناطق مجاور معادن و مناطقي با فاصله بيشتر از 500 متر از معادن به‌عنوان مناطق شاهد انتخاب شدند. در هر منطقه دو ترانسكت بطول 30 متر در جهت شيب غالب منطقه مستقر و در مجموع تعداد 48 ترانسكت مستقر گرديد. در ترانسكت‌ها طول و عرض لكه‌هاي پوشش گياهي و طول فضاي بين لكه‌هاي اكولوژيك اندازه‌گيري شد. براي انواع لكه‌ها و فضاي بين‌لكه‌اي در ترانسكت‌هاي موردمطالعه، تعداد 11 شاخص سطح خاك براي به دست آوردن سه ويژگي عملكردي پايداري خاك، نفوذپذيري و چرخه مواد غذايي ارزيابي شد. شاخص‌هاي ساختاري تعداد لكه‌هاي اكولوژيك در 10 متر، سطح كل لكه‌هاي اكولوژيك، شاخص سطح لكه، شاخص سازمان‌يافتگي چشم‌انداز، ميانگين فاصله بين لكه‌هاي اكولوژيك و طول كل لكه‌ها نيز محاسبه گرديد. تعداد 26 نمونه خاك نيز از مناطق نزديك معدن و كنترل به‌طور تصادفي از عمق 0-15 سانتيمتري سطح خاك برداشت و برخي ويژگي‌هاي خاك نظير بافت خاك، اسيديته گل اشباع، هدايت الكتريكي، كربنات كلسيم، درصد رطوبت اشباع، عناصر N-P-K و كربن آلي براي تمام نمونه‌هاي خاك اندازه‌گيري شدند. ابتدا آزمون نرمال بودن داده‌ها با استفاده از آزمون آندرسون دارلينگ انجام شد و سپس با استفاده از آزمون t مستقل، فاكتورهاي موردنظر براي مناطق نزديك معدن و مناطق كنترل با هم مقايسه شد.نتايج: بر اساس نتايج، شاخص‌هاي ساختاري كل طول لكه، طول فضاي بين لكه‌اي، سطح كل لكه، شاخص سطح لكه و شاخص ساختار چشم‌انداز در منطقه مرجع با مناطق مجاور معادن اختلاف معني‌داري داشتند (0.05 P). تفاوت تعداد لكه‌هاي اكولوژيك در 10 متر بين هيچ‌كدام از سايت‌ها معني‌دار نبود (0.05 P). نتايج نشان داد كه ويژگي‌هاي عملكردي پايداري، نفوذپذيري و چرخه مواد غذايي مناطق نزديك معدن نسبت به مناطق دور از معدن به‌طور معني‌داري كاهش يافته است (0.05 P). بر اساس نتايج، ميزان ماده آلي، ميزان فسفر قابل‌جذب، پتاسيم قابل‌جذب و نيتروژن خاك مناطق نزديك معدن نسبت به مناطق كنترل به‌طور معني‌داري كاهش يافته است (0.05 P). دامنه pH خاك از 7.1 تا 8.1 در منطقه كنترل و 8.1 تا 8.9 در منطقه نزديك معدن تغيير داشت. مقادير ميانگين رس، سيلت و شن به‌ترتيب 22.69، 30.30، 47.01 درصد در منطقه كنترل و 24.33، 27.66، 48.01 درصد در منطقه نزديك معدن به‌دست آمد. مقدار نيتروژن كل در منطقه كنترل بين 0.04 تا 0.2 درصد و در منطقه نزديك معدن بين بين 0.01 تا 0.03 درصد متغير بود. ميزان درصد رطوبت اشباع در منطقه كنترل بين 37.90 تا 54.20 درصد و در منطقه نزديك معدن بين 36.7 تا 42.1 درصد متغير است.نتيجه ‌گيري: معدن‌كاري باعث نامناسب‌شدن ويژگي‌هاي فيزيكي و شيميايي خاك گرديده است ولي مناطق دور از معدن كيفيت خاك شرايط بهتري داشته كه منجر به بهبود شرايط عملكرد خاك سطحي شده است. نتايج اين مطالعه نشان داد كه حجم بالاي معدن‌كاوي در مراتع منطقه مورد مطالعه تهديدي جدي براي كيفيت و عملكرد خاك سطحي منطقه است. بديهي است كه در اثر تداوم اين روند، اين منطقه با پديده بيابان‌زايي شديد روبرو خواهد شد و كاركردهاي اكولوژيك آن آسيب جدي خواهند داشت.