پايش شاخص‌هاي پوشش گياهي و تنوع گونه‌اي تحت مديريت قرق در مراتع نيمه‌استپي استان چهارمحال و بختياري (مطالعه موردي: مراتع ييلاقي قلعه غارك)

سابقه و هدف: چراي دام به‌طور مستقيم يا غيرمستقيم بر ساختار و پويايي پوشش گياهي مراتع تأثير دارد و اين تغييرات را مي‌‌توان با انجام عمليات قرق در سطح مراتع مورد ارزيابي قرارداد. قرق به معني جلوگيري از ورود دام به عرصه‌ مرتعي است و به‌عنوان بهترين روش مديريت و اصلاح مراتع معرفي مي‌شود. بيشتر بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه عمليات قرق، سبب تغييرات مثبت در شاخص‌هاي پوشش گياهي مانند ساختار پوشش، ميزان توليد و تنوع گونه‌اي مراتع مي‌شود. هدف اصلي تحقيق حاضر، بررسي تغييرات درصد تاج پوشش گياهي، ميزان زي‌توده هوايي و تنوع گونه‌اي تحت مديريت قرق در مراتع نيمه‌استپي قلعه غارك شهركرد است. مواد و روش‌ها: پس از انتخاب مكان‌هاي نمونه‌برداري در سايت قرق قلعه غارك و مجاور قرق (سايت چرا شده)، نمونه‌برداري پوشش گياهي در طي سال‌هاي آماربرداري (از سال 1396 تا 1400) به روش تصادفي- سيستماتيك انجام شد. در هريك از سايت‌ها، چهار ترانسكت به طول 100 متر موازي باهم و عمود بر شيب منطقه مستقر شدند. تعداد 40 پلات 2*2 مترمربعي بافاصله ده متر از هم بر روي ترانسكت‌ها قرار گرفت. طول ترانسكت‌ها 100 متر و فواصل بين آن‌ها نيز 100 متر در نظر گرفته شد. از روش برآورد نظري به‌منظور تعيين سطح تاج پوشش گياهان در پلات‌ها استفاده شد. زي‌توده هوايي گونه‌ها با استفاده از روش قطع و توزين تعيين شد. جهت بررسي تنوع گونـه اي، شاخص هاي سيمپسون و شانون - وينر و جهت مقايسه‌ي غناي گونه اي، شاخص هاي مارگالف و منهينيك در نرم‌افزار Past محاسبه شدند. تعيين وضعيت مرتع با استفاده از دو روش چهار فاكتوري و شش فاكتوري تعديل‌يافته صورت گرفت. در مورد گرايش از دو روش تراز و قياسي استفاده شد. نتايج: نتايج تحقيق نشان داد ميزان درصد تاج پوشش گياهي سايت قرق در طول دوره‌ي آماربرداري از 34.57 درصد تا 52.68 درصد و ميزان درصد تاج پوشش گياهي سايت چرا شده از 22.15 درصد تا 32.76 درصد در سال‌هاي مختلف متغير بوده است. ميزان زي‌توده هوايي سايت قرق در طول دوره‌ آماربرداري از 1215 تا 1908 و ميزان توليد سايت چرا شده از 693 تا 1025.6 كيلوگرم ماده‌ خشك در هكتار در سال‌هاي مختلف متغير بوده است. وضعيت مرتع سايت قرق در سال‌هاي مختلف آماربرداري متوسط بود اما وضعيت سايت چراشده در حالت ضعيف در طول سال‌هاي اجراي پرو‌‌ژه قرار داشته است. گرايش سايت قرق مثبت و سايت چراشده منفي بوده است. نتايج مقايسات آماري نشان داد كه بين اغلب شاخص‌هاي ارزيابي در مرتع قرق و چرا شده اختلاف معني‌دار بوده است. قرق سبب بهبود شاخص‌هاي پوشش گياهي شده است و پارامتر‌هاي مربوط به پوشش تاجي و زي‌توده هوايي در پهن برگان علفي، گياهان خوش‌خوراك كلاس I و گياهان يك‌ساله به‌طور معني‌داري در قرق افزايش نشان داد. مقايسه‌ ميانگين شاخص‌هاي تنوع گونه‌اي (سيمپسون و شانون-وينر) نشان داد عمليات قرق براي هر دو شاخص افزايش معني‌دار تنوع گونه‌اي پوشش گياهي را به همراه داشته است. همچنين مقايسه‌ ميانگين شاخص‌هاي غناي گونه‌اي (مارگالف و منهنيك) افزايش معني‌دار غناي گونه‌اي را در سايت قرق نشان داده است. نتيجه‌گيري: به‌طوركلي نتايج تحقيق گوياي اين مطلب است كه قرق سبب بهبود پوشش گياهي، افزايش زي‌توده هوايي و تنوع گونه‌اي در مراتع مي‌شود. با توجه به كاهش عملكرد مراتع تحت چرا در سال‌هاي اخير، ازجمله اقداماتي كه مي‌تواند بر وضعيت بهره‌برداري فعلي مراتع اثر مثبت گذشته و روند موجود را تغيير بدهد، برنامه‌ريزي جهت عمليات اصلاح مراتع و مديريت چراي دام است.