تغييرات شاخص هاي تنوع و غناي گونه اي گياهي در ارتباط با مقياس نمونه برداري در مراتع جلگه اي شمال ايران (مطالعه موردي: خُمام- گيلان)

سابقه و هدف: برخي شاخص هاي پوشش گياهي مانند فراواني، تنوع و غناي گونه اي گياهي به‌شدت تحت تاثير مقياس نمونه‌برداري  هستند؛ اما در بسياري از نظريه هاي مرتبط با علوم اكولوژي و جامعه شناسي گياهي به تأثير بالقوه مقياس نمونه‌برداري توجه زيادي نشده است. تا كنون براي اندازه گيري تنوع گونه اي پوشش گياهي از روش هاي مختلفي مانند ترانسكت، پلات تك مقياسي يا چندمقياسي و روش هاي آشيانه اي استفاده شده است. اما در اين پژوهش براي اندازه گيري و مطالعه شاخص هاي تنوع و غناي گونه اي پوشش گياهي، براي اولين بار در ايران از پلات هاي هم مركز استفاده شد تا اثر تغييرات عوامل محيطي بر تغيير مقادير تنوع و غنا در محدوده نمونه‌برداري به حداقل برسد. اين پژوهش به‌منظور بررسي و تحليل تغييرات تنوع و غناي پوشش گياهي در ارتباط با تغييرات مقياس نمونه‌برداري انجام پذيرفت. مواد و روش ها: نمونه‌برداري از پوشش گياهي در بهار 1400 در حالت حداكثر رشد گونه هاي گياهي انجام شد. در دامنه شمالي البرز در ارتفاع 0.24 - متر بالاتر از سطح دريا در منطقه جلگه اي خمام، دو سايت تفكيك و نمونه‌برداري از اين ناحيه جلگه اي انجام شد. به اين صورت كه در هر سايت، تعداد 6 مقياس (پلات) نمونه‌برداري (0.5، 1، 2، 3، 5 و 10 متر مربع) به صورت هم مركز و به شكل مربعي جهت نمونه‌برداري استفاده شد؛ به عبارت ديگر يك نقطه اوليه به عنوان مركز كوچك ترين مقياس انتخاب و مقياس هاي بعدي محيط بر مقياس ماقبل و با مركزيت همان نقطه اوليه مستقر شدند. 6 بار پلات هاي هم مركز براي بررسي پوشش گياهي مستقر و در هريك از اين  شش استقرار پلات هاي هم مركز، تعداد 10 تكرار به صورت تصادفي در نظر گرفته شد (60 تكرار در هر سايت مطالعاتي) و در مجموع چون دو سايت مطالعاتي در طبقه ارتفاعي جلگه انتخاب شده بود، 120 نمونه براي هر مقياس (120 = 2 × 60) و درمجموع تعداد كل نمونه ها (اندازه پلات هاي مختلف) برابر با (720 =120×6) بودند. آناليزهاي آماري شامل مقايسات ميانگين و آزمون توكي نيز در محيط نرم افزار R انجام شد.نتايج: براساس نتايج به دست آمده، به طوركلي اثر مقياس نمونه‌برداري در سطح احتمال 0.001، در مورد هر دو شاخص تنوع و غنا تاييد شد. بيش ترين تفاوت اثر مقياس بر تنوع در مقياس m0.25 نسبت به m25  و m210 مشاهده گرديد. مقياس هاي m23 و m24 تفاوت معني داري در مقدار تنوع نداشتند. درمورد شاخص غنا نيز بيش ترين اثر مقياس نمونه‌برداري در استفاده از مقياس m0.25 نسبت به m25 و m210 نشان داده شد. از طرفي دقت محاسبه متغيرهاي مختلف با افزايش سطح افزايش يافت. با اين وجود با رسيدن به مقياس m22 و m23 تقريبا به سطح ثابتي رسيد و سپس در مقياس m25  و m210 افزايش پيدا كرد. مقياس m0.25مقدار عددي شاخص هاي مورد اندازه گيري را به شدت كاهش مي دهد و باعث ارائه نتايج اشتباه مي گردد. نتيجه گيري: با توجه به نتايج به‌دست آمده به نظر مي رسد كه براي نمونه‌برداري و محاسبه صحيح شاخص هاي تنوع و غناي گونه اي در مناطق جلگه اي شمال كشور (پوشش علفي و گونه هاي خاردار)، بهتر است كه از پلات/مقياس 3 متر مربعي استفاده گردد. علاوه بر نتايج مناسب، مزيت ديگر اين مقياس براي نمونه‌برداري در مناطق جلگه اي، سهولت در استفاده (حمل و استقرار) و يكنواختي و همگني نسبي پوشش گياهي در داخل آن است. البته براي ساير مناطق، به ويژه دامنه ها و طبقات ارتفاعي بالاتر اين مقياس پيشنهاد نمي گردد. زيرا احتمالاً اثر ارتفاع و ساير گراديان هاي محيطي، تركيب و تنوع و ساير خصوصيات جامعه گياهي را دست خوش تغييرات چشم گيري خواهد كرد و پوشش گياهي ناهمگني بيشتري نسبت به مناطق جلگه اي و كم ارتفاع خواهد داشت.