ارزيابي عوامل اجتماعي-اكولوژيكي موثر بر تخريب مراتع در منطقه نمين اردبيل

مقدمه و هدف: عوامل طبيعي و انساني تأثير عميقي بر تخريب مراتع دارند كه تأثيرات انساني مهم‌ترين عامل در افزايش شدت تخريب است. هدف اين پژوهش ارزيابي عوامل موثر بر تخريب مراتع منطقه نمين-اردبيل است تا بتوان در گام بعد با شناسايي عوامل موثر و انجام مطالعات بيشتر بر روي آنها، راهكارهاي مناسبي در راستاي برنامه‌ريزي و كاهش تخريب اكوسيستم‌هاي مرتعي اين منطقه ارائه داد. مواد و روش‌ها: منطقه مورد مطالعه، نواحي روستايي (با تاكيد بر جوامع روستايي مرتعدار) منطقه نمين استان اردبيل است. جامعه آماري شامل مرتعداران روستايي بودند كه سابقه بهره‌برداري از مراتع داشتند. براي انجام اين امر، 21 روستا در منطقه مورد مطالعه انتخاب شد. ابزار گردآوري داده، پرسشنامه محقق‌ساخته بود و داده‌ها از طريق حضور ميداني و مصاحبه در بهار 1400، گردآوري شد. پرسشنامه شامل برخي ويژگي‌هاي كلي جامعه موردمطالعه و 33 شاخص اكولوژيكي، اجتماعي و اقتصادي بود. در گام بعد، پس از انتخاب روستاهاي داراي سابقه استفاده از مراتع، باتوجه به تعداد خانوارهاي هر روستا، حدود 5 درصد خانوارها (ترجيحا خانواده‌هاي مرتعدار)، به‌عنوان حجم نمونه در هر روستا مشخص شد. در مرحله بعد، پرسشنامه‌ها از طريق مراجعه حضوري، مشاهده و مصاحبه در روستاهاي موردنظر با استفاده از نمونه‌گيري طبقه‌اي تصادفي تكميل شدند. براي تجزيه و تحليل داده‌ها و استخراج خصوصيات كلي جامعه آماري از آمار توصيفي استفاده شد. براي رتبه‌بندي شاخص‌ها، از آزمون ناپارامتريك فريدمن استفاده شد. همچنين، براي تحليل شاخص‌هاي موثر بر تخريب مراتع، از تحليل عاملي اكتشافي (Exploratory Factor Analysis) استفاده شد. تجزيه و تحليل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار SPSSVer.22 انجام شد.   نتايج: نتايج آزمون فريدمن نشان داد كه شاخص‌هاي «نقش مميزي مرتع در كاهش تخريب مراتع» با ميانگين رتبه 23.57، «تاثير استفاده از پس‌چر مزارع كشاورزي بر كاهش تخريب مراتع» با ميانگين رتبه 23.17 و «اثر برخورد دولت با متخلفين و مخربان مراتع بر كاهش تخريب مرتع» با ميانگين رتبه 23.13 بر اساس نظرات بهره‌برداران نقش مهمي در كاهش تخريب مراتع منطقه‌ داشتند. نتايج تحليل عاملي نشان داد كه 10 عامل داراي ارزش ويژه بيشتر از يك بوده و 71.96 درصد واريانس داده ها را تبيين كردند. نتايج تحليل مولفه‌هاي اصلي نيز نشان داد كه از تركيب شاخص‌هاي مورد مطالعه بر اساس بار عاملي، به‌ترتيب اهميت، ده عامل امنيت اقتصادي-اجتماعي، تامين نياز دام به علوفه، اختلاف در بهره‌برداري از مراتع بين مرتعداران، مشاركت در طرح‌هاي اصلاح و مديريت مرتع، بهره برداري مشاعي، تغيير كاربري، علاقه‌مندي به دامداري در مرتع، آگاهي و بهره‌برداري، آموزش و تبليغات و ترويج و تسهيلات بر تخريب مراتع از نظر بهره‌برداران منطقه موثر بوده‌اند. بر اين اساس، نبود فرصت هاي سرمايه گذاي و كارآفريني و اشتغال‌زايي، درآمد پايين و نداشتن شغل مناسب، فساد اداري و عدم رعايت ضوابط قانوني و عدم‌كنترل تعداد دام مجاز (دام مندرج در پروانه چرا يا طرح مرتعداري)، در عامل اول قرار گرفتند و جزو مهم‌ترين عوامل افزايش تخريب مراتع منطقه نمين بودند. مولفه‌هاي ديگر نيز با درصد كمتري نهايتا سبب تخريب مراتع منطقه شده‌اند. نتيجه‌گيري: به‌طور كلي، بر اساس نتايج اين تحقيق مي‌توان بيان كرد كه عوامل مختلف اكولوژيكي، اقتصادي و اجتماعي در اكوسيستم‌هاي مرتعي ممكن است سبب كاهش و يا افزايش تخريب شوند. بنابراين، بايستي ضمن توجه، مطالعه و كنترل عوامل افزايش تخريب در مراتع، به شاخص‌هايي كه از نظر بهره‌برداران سبب كاهش تخريب مي‌شود (مانند مميزي مرتع) توجه ويژه شود و به تقويت اين عوامل پس از مطالعات بيشتر و جزئي‌تر پرداخته شود.