تأثير شدت‌هاي مختلف چراي دام بر برخي از شاخص‌هاي كمي پوشش گياهي و خاك (مطالعه موردي: مراتع شهرستان فارسان در استان چهارمحال و بختياري)

سابقه و هدف: چراي دام يكي از دلايل مهم تخريب اراضي است. با اين حال، اثر متضاد شدت‌هاي چرايي بر خصوصيات فيزيكي و شيميايي خاك و پوشش گياهي در بيشتر مراتع شناخته نشده است. در همين راستا، اين تحقيق با هدف بررسي و شناخت خصوصيات فيزيكي و شيميايي خاك در قسمتي از مراتع شهرستان فارسان انجام گرفت.مواد و روش‌ها: مناطق مورد مطالعه شامل قرق (چليچه)، چراي سبك (باباحيدر) و دو منطقه چراي سنگين (باباحيدر و چليچه) از مراتع شهرستان فارسان است. در هر شدت چرايي نمونه‌برداري به صورت تصادفي- سيستماتيك با استقرار 30 پلات يك مترمربعي در طول 3 ترانسكت 100 متري در ارديبهشت و خرداد ماه سال 1394 مطابق با زمان حداكثر رشد گونه‌ها صورت گرفت. پس از ثبت گونه‌هاي داخل پلات، درصد تاج پوشش هر يك از گونه‌ها، توليد به روش نمونه‌گيري مضاعف برحسب فرم رويشي، لاشبرگ، خاك لخت و سنگ و سنگريزه ثبت شد. در هر شدت چرايي 6 نمونه خاك در طول سه ترانسكت 100 متري از عمق 30-0 سانتي‌متري خاك برداشت شد. خصوصيات خاك شامل ميزان pH خاك، هدايت الكتريكي، نيتروژن، پتاسيم، فسفر، كربنات كلسيم معادل، كربن آلي و بافت خاك اندازه‌گيري شدند. از آزمون مقايسه دو گروه مستقل براي بررسي اثر شدت چرا بر كليه ويژگي‌هاي گياهي و خاكي اندازه‌گيري شده در نرم‌افزار SPSS25 استفاده شد. آرايه‌هاي گياهي ثبت شده در شدت‌هاي مختلف چراي دام با استفاده از برنامه‌ي VennDiagram در نرم افزار R انجام شد. ارتباط ميان پوشش گياهي و متغيرهاي محيطي جهت تعيين عوامل كنترل‌كننده الگوي جوامع گياهي با روش آناليز تطبيقي متعارفي با استفاده از برنامه‌ي vegan و CCA در نرم افزار R4.3.0 انجام شد.نتايج: از 120 پلات برداشت شده در شدت‌هاي مختلف چراي دام در مجموع 82 گونه از 17 خانواده گياهي شناسايي شدند. منطقه قرق چليچه با 53 گونه داراي بيشترين تعداد گونه ثبت شده و منطقه چراي سنگين باباحيدر با 37 گونه ثبت شده داراي كمترين تعداد گونه گياهي است. چراي سبك باباحيدر بيشترين تعداد گونه‌ي اختصاصي را دارا است. تعداد 17 گونه در شدت‌هاي چرايي مختلف به صورت مشترك مشاهده شد. همچنين ميانگين درصد پوشش گياهي 14 گونه گياهي در مرتع چليچه و 11 گونه گياهي در مرتع باباحيدر داراي اختلاف معني‌دار بود. نتايج نشان داد كه با افزايش شدت چرا درصد تاج پوشش و توليد كل كاهش و خاك لخت افزايش يافته است. منطقه قرق چليچه داراي بيشترين درصد تاج پوشش و توليد كل، فرم بوته‌اي و فورب چندساله است. درصد تاج پوشش و توليد گراس يكساله نيز در مناطق با شدت چراي سنگين افزايش پيدا كرده است. يافته‌هاي اين مطالعه نشان داد كه پتاسيم، ميزان pH خاك و هدايت الكتريكي كه هر سه جزء متغيرهاي شيميايي خاك محسوب مي‌شوند، در شدت‌هاي مختلف چرايي داراي اختلاف معني‌دار مي‌باشند. افزايش شدت چرا باعث كاهش ميزان پتاسيم، فسفر، نيتروژن، كربن آلي و هدايت الكتريكي سطح خاك شده است، ولي بر مقدار رس، كربنات كلسيم معادل و ميزان pH خاك افزوده است. نتيجه‌گيري: تغييرات پوشش گياهي، خصوصيات فيزيكي و شيميايي خاك در شدت‌هاي مختلف چرايي ناشي از اثر چراي دام بوده است. مديريت چرا باعث تقويت خصوصيات خاك مي‌گردد و از تأثيرات منفي و تخريب خاك جلوگيري مي‌شود، لذا براي مديريت زيست‌بوم‌هاي مرتعي اين مناطق نياز به اقدامات عملي در جهت كنترل شدت چرا است.