شناسايي و كميت سنجي تركيبات موثره غالب دو كموتايپ آويشن دنايي در مراحل مختلف فنولوژي به كمك LC-MS/MS و GC

سابقه و هدف: آويشن دنائي يكي از چهار گونه اندميك و ارزشمند جنس آويشن با محتواي بالاي تيمول است كه به علت وجود طيف وسيعي از متابوليت‌هاي فعال داراي خواص دارويي ويژه‌اي نظير خلط آوري، ضدميكروبي، ضدقارچي، ضدالتهاب است. هدف از تحقيق حاضر شناسايي و كميت سنجي تركيبات موثره غالب دو كموتايپ آويشن دنايي در مراحل مختلف فنولوژي به كمك LC-MS/MS و GC مي باشد. مواد و روش‌ها: شش ژنوتيپ‌ اكستريم از دو اكوتيپ زاغه و ملاير با قلمه ساقه در گلخانه به صورت كلوني (روش رويشي) و با استفاده از 1000 پي. پي.ام هورمون ايندول بوتريك اسيد در گلخانه تكثير شدند. هر كلون حداقل از 8 گياه منفرد تشكيل شده بود. پس از ريشه دار شدن قلمه ها، آنها به گلدان هاي هشت ليتري بزرگتر جهت رشد بهتر منتقل شدند و تا زمان كشت در مزرعه در گلخانه باقي ماندند. در مزرعه، گياهان به خوبي با آبياري قطره اي و محلول كود تغذيه شدند. در نهايت محتواي اسانس، مواد فنلي و فلاونوئيدي، درصد اجزاي اسانس و ظرفيت آنتي اكسيداني عصاره متانولي كلون‌هاي اين اكوتيپ‌ها در چهار مرحله فنولوژيك (رويشي، غنچه‌دهي، اوايل گلدهي و گلدهي كامل) و در دو بافت (برگ و گل) مورد ارزيابي قرار گرفتند. داده هاي حاصل شده بر اساس يك آزمايش فاكتوريل دو عاملي بر مبناي طرح كاملاً تصادفي آناليز شدند.  نتايج: مقايسه ميانگين اثرات اصلي نشان داد كه اكوتيپ ملاير در مقايسه با اكوتيپ زاغه علاوه بر داشتن وزن تر و خشك بيشتر، به طور معني داري داراي محتواي اسانس (65 درصد بيشتر) و تيمول بيشتري نيز بود. آناليز كروماتوگرافي گازي- طيف سنجي جرمي توانست در مجموع 24 تركيب را كه بيش از 95 درصد اسانس را پوشش مي دادند، شناسايي كند. تيمول، كارواكرول، كارواكرول متيل اتر، پي سايمن، و گاماترپينن از اجزاي اصلي اسانس‌ها بودند. نتايج نشان داد كه محتواي تيمول اكوتيپ ملاير (به‌عنوان كموتيپ تيمول) حدود 33 درصد بيشتر از اكوتيپ زاغه (به عنوان كموتيپ تيمول/كارواكرول) بود. با اين وجود، محتوي كارواكرول اكوتيپ زاغه (15%) حدود 13 برابر بيشتر از اكوتيپ ملاير بود. همچنين نتايج آناليز كروماتوگرافي گازي نشان داد كه بيشترين ميزان تيمول - كارواكرول در اوايل گلدهي و بيشترين ميزان گاماترپينن - پي سايمن در مرحله رويشي يافت مي شود. همچنين بيشترين ميزان ماده خشك، درصد اسانس و ظرفيت آنتي اكسيداني در اوج گلدهي مشاهده گرديد. مقادير شاخص‌هاي ظرفيت آنتي‌اكسيداني، محتواي اسانس و تيمول نيز در بافت گل بيشتر از برگ بود. بر اساس نتايج مطالعه حاضر، بهترين زمان برداشت براي حصول حداكثر مقدار بيومس، اسانس، تيمول و كارواكرول در اوايل گلدهي گياه است. آناليز رگرسيوني توانست روابط درجه دو منفي بين محتواي پي سايمن و تيمول و نيز بين محتواي گاماترپينن و تيمول برازش كند. همچنين يك رابطه خطي معناداري بين پي‌سايمن و گاماترپينن وجود داشت. محتواي فنل كل، فلاونوئيد و آنتي اكسيدان كل نيز روابط معنادار مثبتي با يكديگر داشتند. در مجموع 14 تركيب فنلي و فلاونوئيدي بوسيله دستگاه LC-MS/MS شناسايي شد و دو اسيد فنلي غالب نيز توسط كروماتوگرافي مايع كميت سنجي شدند. محتواي رزمارينيك اسيد در نمونه هاي آزمايش شده ملاير نسبت به نمونه هاي زاغه بيشتر بود. بالعكس كافئيك اسيد نيز در نمونه‌هاي زاغه بيشتر بود. اين دو تركيب عمده در مرحله گلدهي كامل به حداكثر مقدار خود رسيدند. با اين حال، تفاوت معني‌داري بين دو مرحله فنولوژيكي آخر وجود نداشت. نتيجه گيري: در مجموع، نتايج مطالعه حاضر جهت اكتساب بيومس، اسانس و تيمول وكارواكرول بيشتر  به برداشت محصول در اوايل گلدهي (زماني كه حدود بيش از 20 درصد گل‌ها باز شدند) توصيه مي كند. با اين وجود اگر خواص آنتي‌اكسيدان و تركيبات فنلي بيشتري براي صنايع غذايي-دارويي مورد انتظار باشد، برداشت در مرحله گلدهي كامل اين نياز را برطرف خواهد كرد. به‌طور كلي اكوتيپ ملاير از نظر عملكردي و توليد اسانس برتري نسبي به ديگر اكوتيپ مورد بررسي نشان داد.