سبد غذايي مطلوب و مقرون به صرفه پايدار ايران-1402

سابقه و هدف: سبد غذايي مطلوب ابزاري علمي و قوي براي تدوين سياســت هاي غذا و تغذيه، برنامه ريزي هاي اجرايي و ارزشيابي عملكرد برنامه‌ها در جهت تأمين امنيت غذايي و حفظ سلامت تغذيه اي جامعه است. مطالعه حاضر در قالب يك پژوهش مقطعي با هدف الف) بازنگري سبد غذايي مطلوب براي جامعه ايراني 1392 بر پايه اصول نظام غذا و تغذيه پايدار - به عنوان راهنمايي براي سياست گذاري در حوزه غذا و تغذيه - و ب) تدوين سبد غذايي مطلوب پايدار و مقرون به  صرفه ايران 1402 - به عنوان ابزاري ضروري در مطالعات و برنامه  ريزي در حوزه رفاه و حمايت اجتماعي - انجام شد. مواد و روش‌ها: پس از اخذ نظرات صاحب نظران و ذي نقشان از حوزه هاي مختلف، داده هاي گزارش بررسي الگوي مصرف مواد غذايي و وضعيت تغذيه اي خانوار و فرد در كشور در سال 98-1397 و اطلاعات پيمايش هزينه –درآمد خانوار مركز آمار ايران به عنوان ورودي  هاي مدل بهينه (مقدار واقعي مصرف گروه هاي غذايي توسط مردم، سهم كمي اقلام غذايي، متوسط و طيف قيمت گروه هاي غذايي، مقادير مورد نياز انرژي، درشت مغذي‌ها و ريزمغذي ها) و همچنين جدول تركيبات غذايي ايران استفاده شدند. انرژي، پروتئين و مواد مغذي براي گروه هاي سني و جنسي بر اساس آخرين مراجع WHO/FAO  تعريف شد؛ به طوري كه 100٪ نياز به انرژي در سبد غذايي مطلوب و دست كم 95٪ نياز به انرژي و 80% نياز به مواد مغذي كليدي براي سبد غذايي مطلوب مقرون به صرفه (B2, Vit. A, Fe, Ca) پوشش داده شود. ملاحظات راهنماهاي غذايي ملي و بين المللي با هدف ارتقاء سلامت و پيشگيري از بيماري ها عبارت بودند از: چربي 30-15٪؛ كربوهيدرات 75-55٪؛ پروتئين 15-10٪؛ اسيد چرب اشباع كمتر از 10٪؛ قندهاي ساده كمتر از 10٪ انرژي؛ مجموع گروه سبزي و ميوه بيش از 400 گرم. Solver به عنوان افزونه اي از برنامه Excel، براي بهينه سازي مقادير سبد غذايي مطلوب و مقرون به صرفه مورد استفاده قرار گرفت. به منظور اعمال ملاحظات پايداري، دو شاخص زيست محيطي ردپاي آب و ردپاي كربن براي سبدها محاسبه گرديد. يافته‌ها‌: مقادير پيشنهادي سرانه مواد غذايي (گرم در روز) براي سبد غذايي مطلوب ايران-1402 عبارتند از: نان 290؛ برنج 70؛ ماكاروني 25؛ حبوبات و مغزها 30؛ سيب زميني 70؛ سبزي ها ؛ ميوه ها 200؛ گوشت قرمز 30؛ گوشت سفيد (مرغ و ماهي) 60؛ تخم مرغ 40؛ لبنيات 300؛ روغن هاي گياهي مايع 35 ؛ قند و شكر 30. از ميان ريزمغذي هاي كليدي، ريبوفلاوين و ويتامين A بيشتر از مقدار مورد نياز و آهن و كلسيم در محدوده 85-80% نياز تامين مي‌شوند. سبد غذايي مطلوب طراحي شده براي سال 1402 در مقايسه با سبد غذايي مطلوب سال 1392، 5% ردپاي آب و 2% ردپاي كربن كمتري دارد. اندك افزايش پايداري زيست محيطي سبد غذايي مطلوب سال 1402 نسبت به سبد سال 1392، به طور عمده ناشي از كاهش سهم گوشت ها، ميوه و برنج و افزايش سهم حبوبات بوده است. افزايش ميزان لبنيات يكي از دلايلي است كه پايداري زيستي سبد غذايي مطلوب جديد را محدود كرده است. نتيجه گيري: تغذيه صحيح و كافي حق انسان و پيش نياز توسعه همه جانبه و پايدار جامعه است. سبدهاي غذايي مطلوب و سبدهاي غذايي مقرون‌ به ‌صرفه گامي بزرگ به سوي آينده‌اي سالم‌تر و مرفه‌تر براي همگان است. چگونگي تدوين و اجراي سياست ها و برنامه هاي غذا و تغذيه در سطح كلان و اثرات و پيامدهاي آن در سطح خانوار و فرد، در قالب يك برنامه جامع و مدون، به طور مداوم بايد ارزيابي و رصد شود.