از اضطراب متن تا تحوّل «ـيذ»: بررسي و تحليل دو نمونه از تصرّفات ميبدي و كاتبان كشف الأسرار در تفسير خواجه‌عبداللّه انصاري

ابوالفضل ميبدي در مقدّمه‌اش بر كشف‌الأسرار و عُدّة‌الأبرار نوشته است كه تفسير وي بسط‌يافتهٔ تفسير خواجه ‌عبداللّه انصاري است. مقالهٔ حاضر نخست دو فرضيهٔ اصلي را دربارهٔ هويّت مؤلّف تفسيري كه منبع اصلي ميبدي در تأليف كشف‌الأسرار بوده است شرح مي‌دهد و شواهدي به نفع فرضيهٔ دوم عرضه مي‌كند. در ادامه، ضمن توصيف فرضيهٔ تأثيرپذيري ترجمه‌هاي قرآني نوبت اوّلِ كشف‌الأسرار از كهن‌ترين ترجمهٔ قرآن به فارسي (ضمن تفسير فارسي موسوم به ترجمهٔ تفسير طبري)، يادآور مي‌شود كه شاعرانگي‌هاي متن ميبدي در ترجمه‌هاي نوبت اوّل و تصرّف در تحريرهاي نخستين ترجمهٔ قرآن به فارسي غالباً از خواجه عبداللّه انصاري است و، به‌‌اين‌‌ترتيب، ميبدي را بيشتر بايد ناقل دانست نه مبتكر. در دو بخش پايانيِ مقاله، نويسنده با بررسي و تحليل ترجمهٔ آيهٔ 85 سورهٔ يوسف و آيهٔ 118 سورهٔ أعراف در بخشي از تفسيري كهن به پارسي و كشف‌الأسرار از يك سو و مقايسه و تطبيق آن‌ها با متن قرآني از سوي ديگر، از نحوهٔ تصرّف ميبدي و كاتبان كشف‌الأسرار در عبارات تفسير انصاري سخن مي‌گويد و مي‌كوشد بر اساس نمونهٔ نخست، علّت اضطراب متن ميبدي را در ترجمهٔ آيهٔ 85 سورهٔ يوسف نشان دهد و بر اساس نمونهٔ دوم، يكي از كاركردهاي شناسهٔ «ـيذ» (ـيد) را در گويش قديم هروي توضيح دهد.